Кинилэр сүрэхпитигэр тыыннаахтар

Аҕыйах хонуктааҕыта батсаап ситимигэр 1941 сыллаахха Аҕа дойду сэриитигэр Уус Алдан оройуонуттан бастакы хомуурга ыҥырыллан баран эрээччилэр уопсай түспүт хаартыскалара тахсан киэҥ сэҥээриини ылла. Бу урукку өттүгэр ханна да биллибэтэх, бэчээттэммэтэх сэдэх хаартыска быйыл тахсыбыт “Сыҥаах Бороҕоттор” кинигэҕэ киллэ- риллибит. Онон бу хаартыс- каттан сэдиптээн устуоруйабыт кэрчигэ арыллан кэлэр. Хаартыскаҕа уопсайа 42 киһи баар. Онтон уоттаах сэриигэ атаарыллыбыта 37-лэр. Бу барбыттартан сурах быһыы- тынан үс эрэ киһи эргиллибит. Кинилэртэн биир киһи чопчу биллэр, иккис эрээк- кэ хаҥастан үһүс Курбуһах нэһилиэгиттэн ыҥырыллыбыт Дмитрий Федорович Аммосов олорор. Маны оҕолоро эмиэ бигэргэтэллэр. Онон бастакы хомуурга хас киһи ыҥырыллыбыта эмиэ биллэр курдук. Хаартыска көстөөтүн кытары Дмитрий Федорович уола Владимир Дмитриевич Аммосов төлөпүөннүү сыл- дьыбыта. Кини: "Аҕабыт 37 буолан барбыппыт, үс киһи эргиллэн кэлбиппит", — диэн кэпсиирэ диир. Бу дьон ааттарын билиҥҥитэ билбэппит. Дьиҥэр, оччотооҕуга кимнээх ыҥырыллан барбыттарын байыанкамаат испииһэгиттэн билиэххэ сөп. Ол эрээри, кинилэри дьүһүннэринэн билиэххэ наада. Кэм-кэр- дии ырааппыта бэрт, онон дьүһүннээн билэр да киһи аҕыйаабыта буолуо. Оччотугар эмиэ саһарбыт хаартыскалары бэрийэр наада быһыылаах. Баҕар ким эмит аймаҕын майгыннаппыт эбэтэр билбит буоллаҕына, урукку хаартыската баар буоллаҕына, онно тэҥнээн чопчулуура наада. Бу хаартыскаҕа көстөр дьоммут кимнээхтэрий? Дмитрий Федорович Аммосовы быһаардыбыт. Аны үөһэ, үһүс эрээккэ хаҥастан бэһис, оччотооҕу Сыҥаах нэһилиэгиттэн Хардыыттан төрүттээх Семен Михайлович Алексеев буоларын аймахтара этэллэр. Бу киһи Ржев кыргыһыытыгар охтубут. Онтон иккис эрээккэ уҥаттан бэһис, байыаннай таҥастаах дьон ортолоругар олорор БСК(б) П оройуоннааҕы кэмитиэтин үлэһитэ Георгий Гаврильевич Алексеев буоларын эттилэр. Кини атаарааччылар ааттарыттан тыл эппит эбит. Бу киһи кэлин сэриигэ барбыта дуу, барбатаҕа дуу биллибэт. Онон мин истибиппинэн, хаартыскаҕа түспүттэртэн үс киһи чопчуланна. Аны бу хаартыскаттан сэ- диптээн, биири чопчулуур наадата үөскээн кэллэ. Истэр- бит уонна сурулларын тухары Уус Алдаҥҥа сэриигэ бастакы улахан ынҥырыы 1941 сылла ахха атырдьах ыйыгар буолбута дэнэр. Оттон Дмитрий Федорович ыҥырыллар (призывной) киниискэтигэр 1941 сыл от ыйын 31 күнэ диэн суруллубутун туһунан уола Вла- димир Дмитриевич этэр. Ый бүтэһик күнэ буоларынан, баҕар, булкуйуохтарын да сөп. Эбэтэр ыҥырыллар пууҥҥа от ыйын 31 күнүгэр кэлэн бэлиэтэммит. Мантан сиэттэрдэххэ, бэбиэскэни тиэрдии от ыйыгар буоллаҕа. Онтон Кыһыл Кырдалга мустаннар атаарыллыылара атырдьах ыйа буолуон сөп. Хаартыска эмиэ атырдьах ыйынааҕы түһэрии буолуо. Ол аата фроҥҥа ыҥырыы от ыйыгар саҕаламмыт. Атырдьах ыйыгар атаар- быттар диэххэ сөп. Оччотугар бастакы хомуур атырдьах ыйыгар буолбакка, от ыйы- гар диирбит оруннаах буо- ларыгар тиийэр. Маны аны байыанкамаат докумуонун кытары тэҥнээн көрүөххэ наада. Киһи мунаарара элбэх. Хаартыскаҕа көстөр 37 киһи бары сэриигэ барбыттарын киһи аҕыйах диэбэт. Онтон атырдьах ыйыгар улахан хо- муур буолбута диэҥҥэ киһи санаата эмиэ хайдыах курдук. Байаҕантай нэһилиэгиттэн сэрии кыттыылааҕа Михаил Иванович Вензель 2009 сыл- лаахха тахсыбыт “Байаҕантай уонна байаҕантайдар” диэн кинигэҕэ киирбит ахтыытыгар маннык суруйбут: ”Онтон 1941 сыллаахха бэс ыйын 22 күнүгэр сидьиҥ өстөөх не- мецкэй фашистар биһиги сэбиэскэй сирбитигэр уоран сэриинэн саба түспүттэрэ... Биһиги “Кыттаайы” холкуостан атырдьах ыйын 13 күнүгэр 7 киһи бииргэ барбыппыт”. Нэһилиэк, холкуос аайыттан уончалыы киһини ыҥырбыт буоллахтарына чахчы улахан хомуур эбит. Ити курдук бу хаартыска бииртэн-биир кистэлэҥэ тахсан иһэр диэххэ сөп...

2021 04 15 09 34 09

“Хаартыскаҕа баар дьону барыларын кимнээх буолалларын чопчулуохха сөп дуо? Ону булар туһугар дьаныһан туран үлэлэһиэхтээхпит, бары көмөлөөн. Кэккэ уустуктар баар буолуохтара. Бастатан туран, хаартыскаҕа көстөрүнэн түөрт нуучча киһитэ баар. Кинилэри булар олох уустук буолуо дии саныыбын. Бука, оройуоннааҕы МТС-ка үлэлии кэлбит дьон буолуохтара. Арай олохтоох дьон буоллахтарына, аймахтара билиэхтэрин эмиэ сөп. Иккиһинэн, этэн аһарбытым курдук, бу 80-ча сыллааҕы хаартыска. Онон бу дьону билэр киһи лаппа аҕыйаатаҕа. Үсүһүнэн, ыҥырыллан барааччылар үгүстэрэ кэргэн ылбакка, оҕо-уруу хаалларбакка бардахтара. Ол иһин бастакы хомуурга барбыт уонна сураҕа суох сүппүт аймахтаахтар бу хаартысканы сыныйан көрөллөрө наада. Эрдэ ахтыбытым курдук, фроҥҥа барбыттар испииһэктэрэ баар буолуоҕа. Саамай сүрүнэ кинилэри дьүһүннээн билиэхпитин наада. Оччотугар улаханы ситиһиэ этибит. Таарыйа сураҕа суох сүппүттэрбитин эмиэ булуохпутун сөп.

 

Сэриини самнарбыта, үлэни туругурдубута

2021 04 15 09 37 31

Хаартыскаҕа көстөр дьонтон тыыннаах эргиллибит Дмитрий Федорович Аммосов чахчы дьоллоох олоҕу олорбута. Олоҕун аргыһынаани Пелагея Михайловналыын 69 сыл бииргэ буолбуттара. Кини 1917 сыллаахха Федор уонна Гликерья Аммосовтар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүтэ, 1937 сылтан хомсомуол, 1944 сылтан ССКП чилиэнэ этэ. Эдэр сааһыттан сытыы-хотуу буолан, салайар үлэҕэ сыһыарбыттара. Ол курдук 1937-1940 с.с. Сталин аатынан холкуоска пиэрмэ сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ.

Кини биллэрин курдук, Аҕа дойдуну көмүскүүр сэри- игэ 1941 сыллаахха от ыйын 31 күнүгэр ыҥырыллыбыт. Кыһыл Кырдалга сэриигэ барааччылары атаарар миитиҥҥэ атаарыллааччылар ааттарыттан кини тыл эппит. Фроҥҥа айаннаан иһэн Алтайскай кыраай Бийскэй куоратыгар үс ыйдаах байыаннай үөрэҕи барбыт. Онтон кыһыҥҥы бытархан тымныылаар түспүттэрин кэннэ сэриилэһэр аармый- аҕа Москва аттыгар Калинин куорат таһыгар тиийбит. Ол туһунан маннык ахтыбыт: ”Сэриигэ бастакы сүрэхтэ- ниим Великое диэн сэлиэнньэ таһыгар этэ. Хас биирдии саллаакка 10-нуу ботуруону уонна үс киһиэхэ биир сааны биэрбиттэрэ. Итиннэ өстөөх төгүрүктээһинигэр түбэһэн, улахан кыргыһыынан бэрт эрэйинэн төлөрүтэн тахсыбыппыт. Ити дьыл сүрдээх тымныы кыһын этэ. Ол эрээри мин саха, бытархан тымныыларга үөрүйэх буоламмын кулукубун, атаҕым таҥаһын куурдуна сылдьарым. Ол иһин кыһыны этэҥҥэ аһарбытым”. (Дьокуускай куорат “Өспөт пуолка” са- айтыттан). Дмитрий Федорович 1942 с. Старай Русса таһынааҕы кыргыһыыга бааһыран, икки ый госпитальга эмтэнэн баран Ильмень уонна Селигер күөллэр икки ардыларыгар Рамущево дэриэбинэ таһыгар кыргыһыыга илиитигэр ула- ханнык бааһыран Ярославль, Казань, Красноярскай куоратарынан эмтэнэн, хамыыһыйа быһаарыытынан иккис группалаах инбэлиит буолан дойдутугар эргиллибитэ. Төрөөбүт нэһилиэгэр төннөн кэлэн дьону кытта үлэҕэ, салайар-тэрийэр үлэҕэ уопсайа 57 сыл үлэлээбитэ. Мантан 42 сылын холкуос бэрэссэдээтэлинэн, отделе- ние управляющайынан, биригэдьииринэн, пиэрмэ сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ. Онтон саамай таһаарыылаахтык, дьон биһирэбилин ылбыт сыллара Курбуһах нэһилиэгин олохтоох Сэбиэтин бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбит кэмэ буолар. Кини нэһилиэги 15 сыл салайбыта. Маннык үрдүк таһаарыылаах үлэтин иһин дойду саамай үрдүкү уордьанынан Ленин уордьанынан наҕараадаламмыта. Бойобуой сырыыларын иһин Кыһыл Сулус, Аҕа дойду сэриитэ I-кы истиэпэннээх уордьаннарынан, “Германияны кыайыы иһин” мэтээлинэн наҕараадаламмыта. Дмитрий Федорович толору дьоллоох, дьоһун олоҕу олор- бута. Кэргэнинээн Пелагея Михайловналыын кыһыл көмүс (50 сыл) уонна бриллиантовай (60 сыл) сыбаай- баларын бэлиэтээбит биир сэдэх ыал буолаллар. Онтон быйаҥнаах (благодатный) сыбаайбаларыгар, 70 сыл ыал буолан олоруу үөрүүлээх түгэнигэр Пелагея Михай- ловна алта ыйынан кыайан тиийбэтэҕэ. Кинилэр тоҕус оҕону күн сирин көрдөрбүттэрэ. Онон сыдьааннара ыраахха тэнийдэ. Оҕолоро бары эбэ, эһэ буоланнар, 27 сиэни кытары 30-ча хос сиэн Дмитрий Федорович уонна Пелагея Михайловна Аммосовтары ааттата сылдьаллар. Бу буолбатах дуо, олох кэркөстүүтэ, ааты ааттатыы? Дмитрий Федорович уһун үйэлээх киһи этэ. Кини 2007 сыллаахха 90 сааһыгар күн сириттэн барбыта. Дмитрий Федорович сэ- риигэ атаарыллааччылар ааттарыттан тыл этэ туран: ”Өстөөҕү самнарыахпыт, кыайан-хотон төннөн кэлиэхпит!” диэн хайаан да эппитэ буолуо дии саныыбын. Ону чахчы толорон, дьоһуннук,

 
“Бастакы хомуурга ыҥырыллыбыттартан тыыннаах эргиллибит дьонтон биирдэстэрин туһунан кэпсээтэххэ итинник. Атын да билбит дьоҥҥутун хас сыллаахха төрөөбүттэрин, туох дьонноохторун, олохторун туһунан кылгастык суруйан эрэдээксийэҕэ ыытаргыт буоллар, көмөлөөммүт улахан үлэни оҥоруо этибит. Барыларын биллэрбит, ааттарын суруйан баран, баннер оҥорон хас Кыайыы күнүн аайы дьон көрүүтүгэр туруордарбыт төһөлөөх долгутуулаах, киэн туттуулаах буолуо этэй?
 Афанасий Копырин /Мүрү саһарҕата хаһыат, олунньу 19 к. 2021 с.