Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Өнөр нэһилиэгиттэн 107 киһи баран кыттыбыта. Историяҕа киирбит Москва, Ленинград, Сталинград куораттар көмүскэллэригэр, Курскай тоҕой кыргыһыытыгар кыттыыны ылбыттара биллэр. Кыргыһыы толоонугар 47 чэгиэнтэн чэгиэн, саҥа туран эрэр ыччаппыт өлбүтэ. Атын 60 киһи сэриигэ, сэрии араас кыһалҕатыгар бэйэни харыстаммат хорсун быһыыны көрдөрөн, чэгиэн эттэригэр баас ылан, араас ыарыыларга хаптаран төннүбүттэрэ. Бу сылларга тыылга 164 киһи күүстэрэ-күдэхтэрэ эстэн, аччыктаан өлбүттэрэ. Онон ити тардыллыбыт улуу сэриигэ биһиги нэһилиэктэн 200-стэн тахса киһи олоҕо быстыбыта.
Бу ынырык сэрии дойду олоҕор элбэх охсууну оҥорбута. Тыһыынчанан куораттар, сэлиэнньэлэр күл-көмөр буолбуттара. Олох иннин диэки олуктаах хардыылара харгыстаммыттара. Ол да буоллар өлөн-тиллэн туран, кыайыыны ситиспит норуот үлэттэн чаҕыйбатаҕа, хата ордук күүскэ сэтэрэн, күүһүрэн турбута.
Бүгүн кинилэр ыччаттара, оҕолоро, сиэннэрэ бу албан ааттаах көлүөнэ олоххо охсуһуутун истэн эрэ кэбиспэт. Кинилэр ааттарын киэн туттуу, кэриэс оҥостор. Кэлэр көлүөнэ өйдүү-дьүүллүү сырыттын диэн кинилэр ааттарынан дьоһун бэлиэлэри онорор, уулуссалар ааттаналлар, саҥа тутуулар ыытыллаллар. Өнөр нэһилиэгэ син биир атыттар курдук кинилэри чиэстиир. Бөһуөлэк улахан уулуссалара сэрии, тыыл ветераннарын ааттарын сүгэллэр. Өссө 30-ча сыллааҕыта кинилэр кэриэстэригэр пааматынньык тутуллубута, биһиги бэйэбит ытыктанар, өлбүттэри чиэстиир миэстэбит буолар. Хас биирдии буойун аата көмүс буукубанан суруллар. Кинилэр олохторун, историяларын кэпсиир музей дьиэ аһыллан үлэлээн эрэр. Нэһилиэкпититтэн М. М. Стрекаловскай бастакынан Россия Геройун аатын ылбытынан Өнөр дьоно-сэргэтэ сокуоннайдык киэн тутталлар. Сэрииһиттэр уонна тыылга охтубуттар ааттарыгар мас олордобут. Билигин сэрииһиттэр дьиҥнээх олохторун көрдөрор, сэриигэ кыттыыларын кэпсиир кинигэ бэлэмнэнэ сылдьар, онно матырыйаал хомуллар. Тыыл ветераннарын сырдык кэриэстэригэр суруктаах мэҥэ тааһы уурарга былаанныыбыт. Бу ааттанар үлэлэр элбэх болҕомтону, үбү-аһы эрэйэллэр, ол эрээри биһиги кыаллыа диэн эрэнэбит.
Дьоммут албан ааттарыгар сүгүрүйэбит.