Тыылга кыайыыны уһансыбыттара

(ахтыылар)

Суоттулар сэрии сылларыгар.

Аҕа дойдуну көмүскүүр улуу сэрии саҕаланаатын кытта, син эмиэ атын сирдэргэ буолбутун курдук сэрии ыар тыына Суотту нэһилиэгин олохтоохторугар тута биллибитинэн барбыта. Оччолорго, 50-ча сыллааҕыта, I Суотту түөрт колхозтааҕа: «Кыһыл – Сата», «Көрдүгэннээх», «Хомустаах», «Серго». Улуус арҕаа өртүн биир баар суох улахан сэттэ кылаастаах оскуолата Кыһыл Кырдалга баара. Онно 150 оҕо үөрэнэрэ. Итини таһынан дэриэбинэҕэ кулууп, маҕаһыын уонна  почта дьиэтэ бааллара. Бөһүөлэк нэһилиэнньэтин уопсай ахсаана, быһа холуйан, 1000 кэриҥэ киһиэхэ тиийэрэ. Сүүрэр техника диэн миэстэтигэр суоҕа. Сайынын МТС трактордара кэлэн үлэлииллэрэ. Велосипед даҕаны баара суоҕа 2–3 эрэ, бэрт кыанар ыалга баара. Колхозтарга, ыаллар хаһаайыстыбаларыгар даҕаны сүрүн тардар күүһүнэн, көлүнэр көлөнөн ат, оҕус буолара. Үөрэх, билии-көрүү саҥа тэнийэн эрэр кэмэ этэ. Ол иһин нэһилиэги, колхозтары нэһиилэ ааттарын эрэ илии баттыыр кыра үөрэхтээх, эбэтэр олох да үөрэҕэ суох дьон салайаллара. Ити эрээри бу дьон олох муудараһын, үөрүйэхтэрин бэйэлэрин эттэринэн-хааннарынан  билбит буолан бары да кэриэтэ үлэни-хамнаһы сөпкө аттаран дьаһайар бөдөҥ салайааччылар этилэр. Оччотооҕу колхозтар дьоҕус эрээри үлэни-хамнаһы эрэ өрө туппут бигэ хаһаайыстыбалар этэ. Холкуос аайы 500–700 ынах сүөһүлээхтэрэ, 300–500 сылгылаахтара, 100–300 гектар ыһыы сирдээхтэрэ.

Улахан бааһыналарын дуогабар быһыытынан оройуонтан киирэн МТС тырахтарыыстара тиэрэн, ыһан, хомуйан биэрэллэрэ. Сэрии буолаатын кытта үлэ хамнас бүтүннүүтэ, күрүөһүлээн киирбит хааннаах өстөөҕү үлтү сынньарга туһуламмыта. Сир дойду аайы бары күүһү холбоон оройуону, республиканы, дойдуну бүттүүнүн биир байыаннай лааҕырга түмэр туһунан миитиннэр буолуталаабыттара. Ол миитиннэргэ сылдьыбыт дьон «Биһиги дьыалабыт кырдьыктаах, өстөөх үлтүрүтүллүө. Кыайыы биһиэхэ буолуо!»,- диэн лозуну өрө туппуттара.

Суоттуга сэрии сылларыгар Совет председателлэринэн Бүөтүр Колодезников, Уйбаан Филиппович Артамонов, Ньукулай Ньукулайабыс Бочкарев үлэлээбиттэрэ. Нэһилиэккэ фроҥҥа дьону хомуйуу сэрии саҕаланаатын кытта барбыта. Сэриигэ бастаан утаа, уруккуттан байыаннай учуокка турар, үөрэхтээх дьоннору ылбыттара. Ордук сэрии саҕаланнаҕын иккис сылыттан, нэһилиэктэн 10–20-лии киһини биирдэ ыҥыран барбыттара. Ол курдук сайын устата 2-3 тэрээһиннээхтик хомуйбуттара. Оройуон фроҥҥа барааччыларын Суотту сэттэ кылаастаах оскуолатыгар 4–5 күн устата мунньаллара. Салгыы пассажирскай пароходка тиэйэн куоракка киллэрэллэрэ. Сэриигэ саамай улахан барыы 1942 сыллаахха бэс ыйын 20-тин диэки буолбута. Бу күн 700-тэн тахса  киһи бу оскуола дьиэтиттэн сэриигэ атаарыллыбыта. Киэһэлик «Лермонтов» борохуот биэрэккэ кэлэн хаһыытаабытыгар, манна мустубут дьон ортотуттан биэс киһи оскуола олбуоругар уҥан охтубута. Олус ыарахан, үгүс харах уулаах түгэн этэ... Дьон бастыҥа, доруобайа, үөрэхтээҕэ, үлэни-хамнаһы кыайара бука барыта барбыта. Ол иһигэр нэһилиэк, колхоз салайааччылара, сэбиэт председателлэрэ, биригэдьиирдэрэ, ферма сэбиэдиссэйдэрэ бары кэриэтэ барбыттара. Миэстэтигэр сүрүн үлэһит күүһүнэн,  сүнньүнэн оҕонньор-эмээхсин, оҕо-дьахтар хаалбыттара.

 Союзнай правительство сэриигэ бэлэмнэнэн үлэ, общество дьиссипилиинэтин бөҕөргөтүүгэ уһулуччулаах сокуону өссө 1940 сыллаахха ылыммыта. Үлэ чааһа уһаабыта, 20 мүнүүтэни хойутаабыт үлэһит борогуулсук аатырбыта. Киниэхэ үлэттэн устарга, күһэлэҥ үлэҕэ ыытарга тиийэ кытаанах миэрэ туттуллара. Үлэ күнүгэр толору тахсыбатах киһи «Самовольный уход» диэн ыстатыйанан 6 ыйга дылы хаайыыга түбэһэрэ. Оттон бэрээдэги кэһии, дьон баар сиригэр цензурнайа суох тылы туттуу иһин буруйдааҕы 2-3 киһи илии баттааһыннаах актатыгар олоҕуран, силиэстийэтэ суох суут приговорынан биир сылга дылы хаайаллара. Бэйэ бас билэр сылгытын сиэһин иһин сэттэ сылга тиийэ көҥүллэрэ быстара.

Ол аас-туор аччык сылларга бааһынаҕа тохтубут сиэмэни ичигэстээһин государствоттан уоруу курдук көрүллэрэ. Сэрии кэмигэр нолуок арааһа элбэҕэ, байыаннай нолуок, эт, үүт нолуога хас чааһынай ынах ахсыттан баара. Ону таһынан сыллата кэлэр байыаннай заемнары, араас «Колонна танка», самолет эскадрильятын тутуу сурутуулара барыта тыылга олорооччулар намчы санныларыгар сүктэриллэрэ. Суотту, Саһылыкаан нэһилиэктэриттэн барыта (1995 с. даннайдарынан) 154 киһи сэриилэһэр фроҥҥа атаарыллыбыта. Олортон 85 киһи кыргыһыы хонуутугар геройдуу охтубута. 69 киһи араастаан эчэйэн тыыннаах эргиллэн кэлбитэ. Кинилэр бары сэрии-сут дьыллар айгыраппыт олохторун, чөлүгэр түһэриигэ:  «Хайдах фроҥҥа геройдуу сэриилэспиппит да эйэлээх олоҕу тутууга ол курдук үлэлиэхпит" – диэн девизтээх үлэҕэ туруммуттара.

Суотту нэһилиэгин сэриигэ тиийбит дьоно бука бары, ханнык да кэтэмэҕэйдээһинэ суох геройдуу сэриилэспиттэрэ. Кинилэр бука бары халабырдаах фашистары үлтү сынньар биир ньыгыл кытаанах санаанан салайтарбыттара. Союз бары атын бырааттыы норуоттарын кытта бииргэ,  түмсүүлээхтик өһүөннээх өстөөххө самнарыылаах охсууну оҥорбуттара. Кинилэртэн кыра аҥардара, кыайыы-хотуу өрөгөйүн билэн дойдуларыгар тыыннаах эргиллибиттэрэ.

Сэрии кэмигэр олох киһиэхэ барытыгар ыарахан этэ. Аска, таҥаска карточнай система олохтоммута. Дууһаҕа 4–6 киилэ бурдук бэриллэрэ. Ол норма киһи тыыннаах эрэ буоларын хааччыйар кыахтааҕа. Ол түмүгэр хоргуйан да өлүү түбэлтэлэрэ баара. Холобур Саһылыкааҥҥа: Шестаковтар диэн ыалтан ийэлэрэ, аҕалара, түөрт оҕо өлбүттэрэ. Ол да буоллар тыыл: «Тугу барытын фроҥҥа, хаанымсах өстөөҕү үлтүрүтүүгэ» – диэн лозунунан салайтаран олорбута, үлэлээбитэ. Сэриилэһэр Армияҕа туох кыалларынан көмөлөһөрө. Тыылга хаалбыттар фроҥҥа итии таҥас: куобах бэргэһэ, куобах истээх үтүлүк, сон, куллукатыгар тиийэ подарок оҥорон ыыталлара.

фото 134, фото135 (электронно)

Суоттуга сэрии кэмигэр улахан үлэни сэттэ кылаастаах оскуола ыыппыта. Оскуола коллектива ордук сэрии бастакы сылыгар олус күүстээх этэ. Оччолорго Суотту оскуолатыгар Саха АССР Верховнай Советын депутата, поэт Сергей Степанович Васильев директордаабыта. Завуһунан, Лаврентий Игнатьевич Докторов, (урукку «Эдэр бассабыык» хаһыат редактора) учууталларынан: Дария Иосифовна Слепцова, Семен Андреевич Местников, Георгий Васильевич Васильев, Иннокентий Гаврильевич Попов, Михаил Владимирович Федоров, Антонида Владимировна Андрианова о. д. а. үлэлээбиттэрэ.

Оскуолаҕа элбэх оройуоннай суолталаах тэрээһиннэр ыытыллаллара. Холобур сэрии саҕаланаатын кытта, чугас нэһилиэктэртэн 300-чэкэ киһи мустан манна байыаннай үөрэҕи, үс ый устата бараллара. Батальон командира С. С. Васильез бэйэтэ этэ. Дьону бастакы байыаннай навыктарга үөрэтээччинэн   учууталлар буолаллара.

С. С. Васильев дьон-сэргэ олоҕор саамай ыарахан уустук кэм кэлбитигэр, төрөөбүт үөскээбит Суоттутугар, дьонугар-сэргэтигэр күүс-көмө, өй-санаа буолаары тахсыбыта саарбаҕа суох. Тахсаат да оскуола базатыгар детдом астаран үлэ миэстэтэ таһаарбыта. А5алара  сэриигэ барбыт,  тулаайах оҕолор онно олорбуттара. Ону таһынан эмиэ манна сүүрбэ биир миэстэлээх колхуоһунай – государственнай аҥардаах интернат аһыллыбыта. Оскуола үөрэнээччилэрэ бары итии аһылыгынан – иккилии баахыланан, хааччыллыбыттара. Суотту түөрт колхозтара кэмиттэн-кэмигэр сиэмэ атаҕын түҥэтэн дьоннорун өлүүттэн өрүһүйбүттэрэ. Итилэргэ барытыгар Сергей Степанович кэпсэтиитэ, тэрээһинэ, сүбэтэ-амата баара.

Сэрии буоллаҕын кыһыныгар оскуола таһыгар долгучуок эрбиир циркулярка, бэл диэтэр маһы хайытар, буруустуур атынан үлэлиир пилорама оҥорбуттара. 1941 сыл күһүнүгэр Сергей Степанович муҥхалааһыны тэрийэн оҕолору, нэһилиэнньэни аһатан, абыраабыта. Кини: «Күөл балыга долбуурдаах ас буоллаҕа, илиигин уунан ылан сиэ эрэ, сүрэҕэлдьээмэ», – диэн тыллаах  буолара.

С.С. Васильев-Борогонскай куоракка киирэн баран сэриилэһэ сылдьар саха саллааттарын көрсө арҕаа фроҥҥа бара сылдьыбыта.

Адьырҕа фашистартан Ийэ дойдуларын көмүскүү барбыт саллааттары солбуйан тыылга оҕонньоттор-оҕолор, дьахталлар-эдэр кыргыттар эр киһи үлэтин толорбуттара. От тиэйиитэ, мас кэрдиитэ, сүөһү көрүүтэ-истиитэ, бурдук үүннэриитэ-хомуура барыта кинилэргэ сүктэриллибитэ.  Эдэр, үлэни кыайар кыргыттар үстүү ыйдаах трактористар курстарыгар үөрэнэн  баран бааһыналарга үлэлээбиттэрэ. Суоттуга: Татаринова Марфа Вениаминовна, Аммосова Мария Иннокентьевна, Бурцева Евдокия Григорьевна, Дегтярева Ульяна Спиридоновна араас маркалаах трактордары үлэлэппиттэрэ. Сэрии кэмигэр хас биирдии үлэһит күҥҥэ 2–3 норманы толороро ирдэнэрэ.

Ол сылларга бэйэлэрин харыстаммакка үлэлээбит биир дойдулаахтарбыт ааттарын ахтан - санаан ааһар тоҕоостоох: Черкашина Мария Ксенофонтовна, Васильева Аксиния Семеновна, Охлопкова Мария Мартьяновна, Барашкова Пелагея Никифоровна, Дьячковская Марина Дмитриевна, Свинобоеза Анастасия Лукинична, Портнягин Иннокентий Семенович, Заровняев Иван Яковлевич, Черкашин Иннокентий Семенович, Заровняев Захар Кононович, Федоров Данил Трофимович, Решетникова Вера Константиновна, Решетникова Федора Константиновна, Охлопкова Елизавета Егоровна, Кычкин Иннокентий Акимович, Решетникова Мария Николаевна, Пермякова Мария Спиридоновна, Пермяков Василий Николаевич, Заровняева Аграфена Никифоровна о. д. а. Тыылга олорор геройдуу үлэлээбит дьон көлөһүннэрэ, үрэхтэр ууларын сүүрүгүн курдук мустан кырыктаах өстөөҕү үлтүрүтэргэ кыах үөскээбитэ.

И. И. ПИРОЖКОВ.

Ол ынырык сылларга.

(Дьяконова Е.М. ахтыыта)

    Сэрии саҕана ааспыт оҕо сааспар ол сыллартан тугу өйдөөн хаалбыппын суруйуом. Өрдөөҕүтэ да бэрт, үксүн умнан да бардым.

    Дьонум сэрии буолбутун, кыайыы буолбутун туһунан кимтэн, хаһан, хайдах истибиттэрин туһунан кэпсээбэт этилэр. Ыйыппыт да суоҕа. Эһэм бииргэ төрөөбүт быраатын икки уола, аҕам бииргэ төрөөбүт убайын биир уола сэриигэ, кыра уола, 15 саастаах оҕо, сиэмэ итигэстээн, хаайыыга баран, өлбүттэрэ. Биһиги аймахтан сэриигэ барбыт дьонтон ким да эргийбэтэҕэ. Эһэлээх эбэм наһаа аһыйар, ытыыр этилэр. Онон сэрии туһунан кэпсэппэт этибит.

    Сэрии саҕана аҕам Суоттуга үп агенынан үлэлиирэ, киэһэтин Кыһыл Кырдал оскуолатыгар баран түүннэри байыаннай үөрэххэ сылдьара. Ол сылдьан тымныйан ыалдьан, 1943 сыллаахха муус устар ыйга  Томтор балыыһатыгар өлбүтүн бииргэ төрөөбүт убайа Дьяконов Гаврил Семёнович сыарҕалаах атынан уу-хаар, ириэһин бөҕө буолан турдаҕына, эрэй бөҕөнөн аҕалбыт. Мин аҕабын тыыннааҕын өйдөөбөппүн. Өлбүтүн көмө баран иһэрбитин  эрэ өйдүүбүн. Абаҕабын Мүрүгэ олохтоох эһэтин бииргэ төрөөбүт быраата – улуус суруксута Дьяконов Данил Васильевич (норуокка биллэринэн, Дайыкка суруксут) 9-ҕар иитэ ылбыт. Иитиллибит сиригэр ыал буолан, онно олохсуйбут. Төрөппүт оҕото суох. Тулаайах хаалбыт аймахтарын 3 уолун – Хабырыыс,Уйбаан, Ньукулай Мигалкиннары иитэн дьон оҥортообута.

     Аҕабыт өлбүтүн кэннэ ийэм  8х8 –таах саҥа дьиэтин заёмун, нолуогун төлөөрү саҥа тэриллэн эрэр детдомҥа атыылаабыт. Дьоно сэриигэ баран эстибит «Ымыйахтаах» колхоз дьиэлэрин хаалбыт дьонноро нолуоктарын төлөөрү бары детдомҥа атыылаабыттара. Хаалбыта трактор оттуга буолбут. Онон, «Ымыйахтаах» бөһүөлэгэ оннук үйэ-саас тухары эстибитэ. Онон, биһиги дьиэтэ суох буолан, сайынын эдьиийбитигэр Маайалаахха сайылыырбыт. Кыһынын фермаҕа кыстыырбыт. Маайалаах аҕалара үлэ фронугар барбыт, убайдара сэриигэ, дьиэҕэ 4 оҕо, кырдьаҕас эһэлэрэ - 90-чалаах Заровняев Иннокентий Дмитриевич-Чохорооноп оҕонньор бааллара. Кинилэр 6-лар, биһиги 3 оҕо эбэбитинээн төрдүөбүт .Онон дьиэҕэ уопсайа 10 дууһабыт. Дьиэлэрэ кыра баҕайы. Биһиги 3 оҕо эбэбитинээн эдьиийдэрбит Еля, Даша буолан, ампаарга утуйарбыт, дьиэҕэ эһэлэрэ уонна Маайа икки кыра уолунаан утуйаллара. Биһиги эһээлээх ийэбит сиргэ хоно сылдьан үлэлииллэрэ, онон сайын кинилэри ахсааннаахтык көрөрбүт. Арай ойуурга өрт бардаҕына, ону умуруорса кэлэллэрэ. Ол саҕана билиҥҥи курдук хайа трактор, техника кэлиэй, барыта илии күүһэ. Хойгуо, луом, баһымньы, тимир күрдьэх. Дэлби сылайан, эрэй бөҕөнү көрөн, таҥас-сап, сирэй-харах буолан кэлээт, чэй сыыһа иһээт, үргүлдьү отторугар бараллара. Сынньанар, өрүүр кэлиэ дуо. Суох буоллаҕа дии. Өссө борохуот таһаҕас аҕаллаҕына, куруус кыайтарбатаҕына, эмиэ алаастан аҕалан көмөлөһүннэрэллэрэ. Кэлин дьоммут кэпсиир этилэр – ол саамай ыарахан үлэ этэ диэн. Кууллаах бурдугу иккилии буолан хаачыканан сыыр үрдүгэр нэһиилэ таһаарар этибит дииллэрэ. Аанньа аһаабакка сылдьар, таҥаһа-саба да мөлтөх дьону ыҥкыбыдылар «түргэнник да түргэнник» диэн ыгыы-түүрүү бөҕө буолар үһүлэр. Маайа элбэх кыра оҕолоох буолан, чугас дьиэ эргин үлэлиирэ. Итии аһылыкка отчуттарга лэппиэскэ оҥорсоро. Күһүөрү колхоз арыытын оргутан, дьэҥкирдээн тоҥорон, туттарар. Ол эмиэ наһаа эппиэттээх ыарахан үлэ. Булууска киллэр, таһаар – эрэйэ элбэх. Эбэбит эрэйдээх көрбөт да буоллар, үлэ бөҕөлөөх этэ. Кыһыннары-сайыннары колхозка ынах быата  хатар. Ханнык эрэ тэрилтэ сылы эргиччи кылынан муҥха ситиитин хаттарар этэ. Эбэбит эрэйдээх икки ньилбэгэ, икки сотото эргиччи сырҕан баас буолара, сиэл, кыл абырыа дуо. Сэрии кэнниттэн ситии хатыыта тохтообута. Быа эрэ хатара. Сүүһүнэн көлөһүн күнэ аахсан, дьонугар көмө буолара. Ол быыһыгар оҕо көрсөн, бурдук тардан, көмө бөҕө этэ. 10-лаах Еля оҕуруокка үлэлиирэ. Ийэтинээн 1,5 нуорма  лэппиэскэ ылаллар. Биир Миичэкэ диэн киһи курдук ааттаах кыра саха боруода ынахтаахтара. Сарсыарда аайы суораттаах күөрчэх  сиирбит, утуйарбытыгар тымныы суорат иһэрбит, кыра оҕолор үүт иһэллэрэ. Кыһын эһэлэрэ  тирбэҕэлээбит отугар эбии аймахтара Айах Хабырыыс күһүн боруу, сэки отун ходуулуттан бэрсэрэ. Миичэкэ саас бор буолан, кимнээҕэр үчүгэйдик сыл тахсара. Саас аайы сыл тахсыбыт борооскутун арыы-эт заём араас түһээн иэһигэр колхозка биэрэллэрэ. Эмиэ саҥа ньирэйинээн эрэ хаалара. Эһэлэрэ 90-лаах оҕонньор, сиэннэрин иитиһээри, кыһыннары-сайыннары атынан дьаам таһара. Өрүскэ аалынан дьону таһарга көмөлөһөрө. Түүнүн хомоҕо илимнээн, өрүс балыгын таһаарар. Эдьиийим Маайа ону мииннээн, лапсалаан, уонча киһилээх кэргэн  син аһаабыт курдук буоларбыт. Сороҕор улахан баҕайы сордоҥнору аҕалара. Ону сиир үчүгэй да буолара. Билигин мин ону наһаа күндүтүк саныыбын.

   1943 сыллаахха сайын биир күн утуйа сыттахпытына, ийэм ойутан туруоран, ханна эрэ илдьэ барда. Өр баҕайы хааман, Кыһыл Кырдалга тиийбиппит. Киһи бөҕөнү стройдатан эрэллэрэ. Барыта байыаннай дьон. Аҕыйах соҕус атаарааччы баара ытаһыы-соҥоһуу бөҕө. Өр буолбата, барыларын стройунан биэрэк диэки илтилэр. Биһиги  кэннилэриттэн эккирэтэн, аҕыйах соҕус киһи бардыбыт. Эбэм, эдьиийим хайыы-үйэ онно, биэрэккэ киирбиттэр. Ийэм тоҕо Кырдаллаабыта буолла, быһа биэрэккэ киирбэккэ. Наһаа улахан борохуот кэлэн турара, дьону киллэрэ тураллара. Киэһэ боруҥуй буолуута киллэрэн бүппүттэрэ. Онно 600-800-чэкэ киһи сэриигэ барбыта дииллэрэ кырдьаҕастар. Чуолкай ахсаанын айыы-таҥара бэйэтэ билэн эрдэҕэ. Уус-Алдан таныктаах өттүн онно тобоҕолообуттара, ол улахан хомуурга диэн кырдьаҕастар ахталлара кэлин. Борохуот үстэ хаһыытаан баран, турбата салгыны хара буруонан ыһааран, тус хоту бара турбута.  Барааччылар быраһаайдаһар хаһыылара ыраахха диэри иһиллэр этэ. Биэрэккэ хаалбыт атаарааччылар борохуот көстүбэт буолуор диэри ытаһан-соҥоһон, борук-сорукка дьиэбитигэр тарҕаспыппыт. Онно  Степанов Гаврил Алексеевич быраата Прокопийдыын иккиэн бииргэ барбыттара, иккиэн тыыннаах эргиллэн кэлбиттэрэ. Биһиги күтүөппүт Гоголев Петр Афанасьевич (Бөтүрүүскэ) эргиллибэтэҕэ, өлбүтэ…

   Дьоммут күһүн сир тоҥуута оттоон арыыттан тахсаат, сиэмэҕэ үлэлии барбыттара. 1943-44 сс. соҕуруу Ымыйахтаахха мыраан анныгар турар илин өттүнэн ааннаах, эркин аайы үстүү түннүктээх, чуулааннаах улахан баҕайы саха оһохтоох, буор муосталаах киэҥ баҕайы ампаар дьиэ – Парников Хабырыыс уус кыһыҥҥы дьиэтэ баара. Манна сүөһү көрөн  кыстаары көһөн барбыппыт. Дьиэлээхтэр 4-лэр, биһиги 6-быт. Дьиэлээх аарыма кырдьаҕас 2 уола сэриигэ баран өлбүт, бэйэтэ ыалдьан өлөөрү сылдьар ыар кэмнэрэ эбит этэ. Кыыһа ыарыһах, нэһиилэ сылдьар, үлэлээбэт  инбэлиит этэ.Уонна кинилэргэ биһиги саҥаспыт Ааныс баар. Улахан уола-сэриигэ, кыра уола, 15-тээх уол, сиэмэ итигэстээбитин иһин хаайыыга ыыппыттара, иккиэн өлбүттэрэ. Бу 3 сэрии тулаайахтарын аймахтара Парников Терентий Ефимович көрөн-харайан, илдьэ сылдьара. Биирэ - абаҕата. биирэ - эдьиийэ. Аттыбытыгар үөһэ кырдалга Өлөксөй Уус дьиэтигэр Жирков Софроннаах хас да дьукаах буолан, атын хотоҥҥо сүөһү көрөн  олороллоро. Биһиги дьоммут кыстыахтаах хотонноро киэһэ аайы көрдөхтөрүнэ умайан эрэр буолара үһү. Умуруораары тиийдэхтэринэ – уот суох буолара. Уонча күн кэтэһэн баран, ыалларыгар, салалтаҕа биллэрбиттэр.Хата ону ферма сэбиэдиссэйэ Охлопков Егор Евлампьевич киэһэ уот көстөр кэмигэр ыалларын кытта кэлэн көрөн, дьэ итэҕэйбиттэр. Сатаан кыстатыа суох диэннэр, алтынньыга, хаар түһэ турдаҕына, биһигини барыбытын «Орто Хотон» ферматыгар көһөрбүттэрэ. Манна Свинобоев Трофим Иванович, Кириллина Феврония эмээхсин бааллара. Биһиги кырдьаҕас саҥаспыт Аана эмээхсиннээх, икки тулаайах кыргыттар сүөһү көрө кыстаары  олороллоро. Онно эбии икки ыал эбии кэлбиппит. Сотору Хабырыыс оҕонньор өлбүтэ. Дьукаах Хобороос эмээхсин от тиэйэ баран баран, мунан, аҥар атаҕын тоҥорбута. Кыһыны быһа сылгы хараҕын уутун маас оҥостон эмтэммитэ. Саас үс тарбаҕын иҥиирдэриттэн эрэ иҥнэ сылдьалларын кыптыыйынан быһа кырыйталаабыт. Ону көрөн, фельдшер Мамонтов куттанан,  атахха биллэрбит.

   Сааһыары аны мин ийэбин уонна Билюкина Степаниданы байыаннай үлэҕэ ыҥырдылар. Ийэбитин  колхоз  кыра оҕолордоох, өлөөрү сытар оҕолоох, икки хараҕа суох ийэлээх диэн ходатайство оҥорон, хаалларбыта. Степанида кыыс барбыта, кэлин Лөгөйгө Гоголев Иван Саввич диэн киһиэхэ кэргэн тахсан баран, эдэр сааһыгар өлбүт этэ. Кини оннугар Охлопкова Анна Филипповна диэн 16-лаах кыыһы аҕалбыттара. Кини кэлин Парников Терентий Ефимовичка кэргэн тахсыбыта. Ас мөлтөх этэ. Хата биһиги аҕабыт  үрүҥ үлэһит, үп ааҕынар буолан, биһиэхэ, 3 оҕоҕо, ый аайы лааппыттан нуорма ас кэлэрэ.Ону дьукаахтар бары ылар холбуур үүтү тобуруохтаан атыылаан, ол харчытыгар ылаллара. Бурдук, мыыла, чэй, саахар, мохуорка кэлэрэ. Ол кэллэҕинэ дьукаах бары үллэстэн,  дьоро киэһэ буолара.Сөп-сөп колхоз үлэһиккэ сиэмэ атаҕа, томмут тар түҥэтэрэ.Онно дьоммут наһаа үөрэллэрэ. Бу да баар буолан биэрдэхтэрэ дииллэрэ. Аҕыйах хонукка хааһы сиэн тыын ылаллара. Аас-туор күннэрдээх ити курдук сэрии бастакы кыһынын туораан, саас уу кэлиитин саҕана бары тус-туһунан сайылыы көспүппүт. Сайын Маайалаахха сайылаан, күһүн эмиэ «Орто Хотоммутугар» кыстыы көспүппүт. Свинобоев Трофим Иванович (Дьиппиэннээх), Хобороос эмээхсиннээх атын сиргэ барбыттар. Свинобоева Матырыана кыыс Мэҥэ-Хаҥаласка кэргэн барбыт. Ол оннугар Заровняев Алексей Николаевич кэргэнэ Алааппыйа балта Ааныстыын , Аржакова Анна Степановна уола Күөхтэй Сиэнньэлиин  кыстыы кэлбиттэр. Алааппыйа 1,5 –лаах кыыстаах, Ааныс киэнэ 8 ыйдаах олорор оҕо. 1,5 –лаах Маппыычаны дэлби түһэрэ-түһэрэ,  ийэтэ суоҕар биһиги көрөн бүөбэйдэһэрбит. Агашаны Аана эмээхсин көрөрө (Агаша – Агафья Павловна Пестрякова, артыыс Петр Пестряков кэргэнэ). Кыһын 3-тээх балтыбыт Аанчык эрэйдээх ыалдьан өлбүтэ…

    Сороҕор дьукаах Өлөксөй  нуорма сиэмэ атаҕын мунньан, кыра балык аҕалара. Ону бары устууканан үллэстэн сиибит. Кини оройуон иһигэр үлэ фронугар балыкка сылдьара. Сааһыары колхоз ынахтара төрөөн, суорат, иэдьэгэй   баар буолбута.

    Сааскы каникул саҕана арай биир күн күнүс Мэлдьэхси оскуолатын оҕолоро хайыһарынан Суотту оскуолатыгар баран иһэн, иттэн, чэй иһэн ааспыттара. Онно эдьиийбит Свинобоева Мария Гаврильевна баара (Хабыыча кыыһа Маайыс). Дьоммут Маайыһы көрөн, үөрүү бөҕө. Муус устар ортотун диэки аны арҕааттан ынахтарын көлүйбүт 2 дьахтар уонуттан тахсыбыт уол оҕолоох дойдуларыгар Чурапчыга баран иһэллэрэ. Биһиэхэ чэйдээн ааспыттара. 4-5 ыйдаах ыт оҕолоохторо. Биһиги ол ыкка ымсыырыы бөҕө. Киэһэ 6 чаас саҕана кэлбиттэрин, хонон барыҥ диэбиттэрин, «бачча күннээхтэн олоруохпут дуо, соҕуруу Маймаҕар оҕонньордооххо тиийэн хонуохпут» диэбиттэрэ. «Дойдубут барахсаҥҥа биир да биэрэстэ чугаһыырбыт күндү, оннооҕор ынахпыт эрэйдээх эбэҕэ киирээт, дойдулаан иһэрин билэн маҥыраабыта. Сүөһү да өйдөөх»,- диэн бараннар, харахтарын уутун соттон кэбиспиттэр.  Биир дьахтара хоһуун, онно-манна сылдьа үөрүйэх быһыылааҕа. Этэҥҥэ дойдуларыгар тиийэн, Кыайыы күнүн дьоннорун-сэргэлэрин кытта көрүстэхтэрэ. Бу дьахталлар Чурапчы көһүүтүттэн Намҥа дуу, Кэбээйигэ дуу барбыттартан орпуттара төннөн иһээхтээтэхтэрэ буолуо.

     Ферма сэбиэдиссэйэ Дьөгүөр Варварата фермаҕа кыһыны быһа балбаах тиэйэр. Кини күн аайы сэрии туһунан сонуннаах киирэр. Кыайыы буолан эрэр диир. Урукку кыһыннардааҕар дьоммут арыый сэргэхтик үлэлии-хамсыы сылдьаллара. Күнүс уһуннук үөрэ-көтө чэйдииллэрэ. Кыайыы буолуо ый хаалбытын кэннэ дьоммут эһэлэрэ Кангаластан туох эрэ эми аҕалан иһээт, тута өлбүтэ. Үөрэҕэ суох, нууччалыы билбэт оҕонньор тугум ыалдьар диэн туох эмин атыылаһан кэлбитэ биллибэт. Ол кэнниттэн аҕалара үлэ фронуттан ыалдьан кэлэн, аҕатын кэнниттэн өлбүтэ. Эдьиийбит Маайа икки иитэр дьонун сүтэрэн, 4 оҕотунаан тулаайах хаалбыттара. Биһиги тапталлаах балтыбыт Аанчык эмиэ ити кыһын өлбүтэ. Онон биһи аймахха хобдох кыһын ааспыта…

      Сотору Кыайыы буолан, Кыһыл Кырдалга Оҕуруоттаахтан парадтаан барбыппытын өйдүүбүн. Куйаас бөҕө, сибэкки арааһа. Үөрүү-көтүү! Мин онтон өйдөөн хаалбытым пионердар барабаан охсоллорун, горн үрэллэрин. Бу үчүгэйин! Сотору-сотору барабаан охсоллор, горн үрэллэр. Ону эрэ күнү быһа көрө олорбутум. Аны санаатахха, тыл этиитэ бүттэҕин аайы охсоллоро буолуо. Аһаабыппытын өйдөөбөппүн.

   Сэрии уурайан, өҥ сайын, үтүө кэм эргийбитэ. «Серго» колхоз дьонноро сэрии саҕана  тыһыынчанан сыарҕа оту оттууллара. Бэйэлэригэр хаалларан баран, сутаабыт ыаллыы колхозтарга  биэрэллэрэ. 1945-46 сылларга эмиэ «Орто Хотоммутугар» кыстаабыппыт. Алааппыйа Ааныстыын атын сиргэ барбыттар. Ол оннугар Колесовтар кэлбиттэр. Сүөдэр сүөһү аһатар, Маатыана асчыт. Марыыска – хонуу үлэһитэ. Алтынньы ыйга сүөһүтэ суох хаһаайыстыбаларга биирдии  уулаах бургунастары  биэрбиттэрэ. Мин дьонум икки үчүгэйкээн баҕайы  сүөһүнү ылбыттара. Дьон үөрүү-көтүү бөҕө. Колхоз сотору-сотору сиэмэ атаҕын үллэрэр, оннооҕор алтынньыга үлэһиккэ 1 кг арыы биэртэлээн  үөрпүтэ. Ахсынньыга аны өрүс суолун солуур үлэ кэлбитэ. Марыыска онно үлэлии барбыта. Эдьиийдэрэ Маайа кэргэнэ Алексеев Байбаллыын колхозтарын сыыппаратыгар үлэлии кэлбиттэрэ. 2-3-тээх кыра уоллаахтара. Оҕо Маатыанаҕа хаалар. Дьонноро киэһэ хойуут-хойут тоҥон-хатан кэлээхтииллэрэ. Ый аҥара сылдьыбыттара буолуо. Колхоз аайыттан сыыппара түһэрэн дьон кэлэрэ. Хайа техника кэлиэй, илии үлэтэ мөлтөх таҥастаах дьоҥҥо ахсынньы аан-даам тымныыта абытай эбитэ буолуо.

  Дьэ ити курдук биһиги дьоммут итиини-тымныыны аахсыбакка, Кыайыы туһа диэн күүстэрин харыстаабакка, кыахтара баарынан  үлэлээбиттэрэ.

«Серго» колхозтан хонууга үлэлээбиттэрэ:

1. Неустроев Фёдор Фёдорович
2. Неустроев Алексей Петрович – эһэм
3. Заровняев Трофим Иванович
4. Заровняев Никифор Иванович
5. Заровняев Захар Кононович
6. Заровняев Василий Кузьмич
7. Свинобоев Трофим Иванович
8. Дьяконов Ефим Иванович
9. Охлопков Алексей Филиппович
10. Колесов Фёдор Михайлович
11. Жирков Софрон Иванович
12. Охлопков Егор Евлампьевич

Кинилэр бары сэрии былаһын тухары күүстэрин харыстаммакка үлэлээбиттэрэ.

Ыанньыксыттар:

1. Васильева Агафья Николаевна
2. Свинобоева Анастасия Романовна
3. Свинобоева Александра Романовна
4. Охлопкова Наталья Семёновна
5. Заровняева Мария Антоновна
6. Заровняева Матрёна Петровна
7. Заровняева Домна Ивановна
8. Белолюбская Анисия Афанасьевна
9. Никонова Александра Иннокентьевна

Кыһынын сүөһүгэ, сайын окко үлэлээбиттэрэ:

1. Свинобоева Марина Фёдоровна
2. Колесова Марина Фёдоровна
3. Ярогласова Евдокия Ивановна
4. Дьяконова Матрёна Михайловна
5. Дьяконова Елена Алексеевна – ийэм
6. Заровняева Татьяна Ивановна
7. Степанова Марфа Макаровна
8. Парникова Мелания Григорьевна
9. Портнягина Харитина Петровна
10. Заровняева Анна Николаевна

Трактористар:

1. Степанов Семен Александрович
2. Степанова Мария Иннокентьевна
3. Охлопков Семен Григорьевич

      Тыылга Кыайыыны уһансыбыт дьоммутун эдэр көлүөнэ өйдүү-саныы сылдьарыгар баҕарабын.  Хаһан да сэрии буолбатын, аас-туор аччык олох эргиллибэтин.  Туругурдун аан дойдуга Эйэ!

Ахтыыны суруйда  -

Дьяконова Елена Михайловна,

1937 с. т., сэрии кэмин оҕото

 

Харыстаммакка үлэлээбиппит

(М. К. Черкашина ахтыыта)

Черкашина Мария Ксенофонтовна

Сэрии буолуутугар отут түөрт саастаах, сөтөллөн ыалдьар кэргэннээх, түөрт төрөппүт, биир иитэр, барыта эмдэй-сэмдэй биэс оҕолоох, ыарахан олохтоох киһи этим. Колхуоһум, нэһилиэгим салалтата миигин кыһынын миэстэтигэр бултуур кадровай булчутунан анаан баран 400 солк. былаан түһэрбитэ. Былааммын 200 куобах тириитин туттардахпына толоруохтааҕым. 1941-42 сыллар кыһыннарыгар 380 солкуобайдааҕы бултаан туттарбытым. Күннэтэ хара тыаны кэһэн сатыы, туһаҕынан бултуурум. Булпуттан сотору-сотору аралдьытан атын үлэҕэ соруйаллара. Үлэни-хамнаһы кыайа-хото тутар эр дьон үксүлэрэ фроҥҥа  ыҥырыллан сэриилэһэ сылдьаллара. Тыа сиригэр колхозтарга аҕыйах мөлтөх доруобуйалаах буолан сэриигэ барбатах эр киһини кытта, үлэттэн тэйбит оҕонньоттор, оҕо-дьахтар хаалбыта.

Дьэ, ол иһин биир эр киһиэхэ илии-атах буолан, 3–4 дьахтар үстүү көлөнөн Дьокуускайга, улуус киинигэр Бороҕоҥҥо сиэмэ бурдук нолуогун таһарбыт. Эбэтэр Суоттуга оҕо дьиэтигэр, оройуон киинин тэрилтэлэригэр саһаан кэрдэн киллэрэрбит, фермаҕа от тиэйэрбит. Ити барыта бэйэбит сүрүн үлэлээх тэрилтэлэрбитин көрөрбүт таһынан этэ. Сайынын илии хотуурунан дьахталлары кытта от охсорум. Быыһыгар-ардыгар фермаҕа контрольнай ыам оҥоро барарым. Итинник хонтуруоллуур ыаһыннар сайын устата үс төгүл хайаан да бараллара. Күһүн хомуур үлэтигэр трактор эрийэр молотилкатыгар барабанщиктыырым. Барабан тыаһа олус суостаахтык, «мэҥирээн» олорор буолара. Дьиҥэр ити дьиҥнээх эр киһи үлэтэ этэ. Сэрии иккис сылыттан фермаҕа, ыанар үүт асчытынан анаабыттара. Ити үлэҕэ алта сыл устата үтүө суобастаахтык үлэлээбитим. Салгыы 22 сыл устата ыанньыксыттаабытым. Колхозка 1967 сыллаахха 60 сааспын туолуохпар дылы  үлэлээбитим.

Оҕолорум Василий, Роза интернакка олорон Доҕолоҥ начальнай оскуолатыгар үөрэммиттэрэ. Үс кыра оҕом детсадка сылдьаллара. Кинилэри сайынын бэйэбэр сайылыы кэллэхтэринэ эрэ көрөрүм. Кэргэним Черкашин Николай Никитич 1942 сыллаахха, сэрии иккис сылыгар, сайын өлбүтэ. Онтон ыла оҕолорбун барыларын, атахтарыгар туран ыал буолуохтарыгар диэри суос-соҕотоҕун көрөн-истэн, иитэн-аһатан кэллим. Кэлин бары даҕаны элбэх оҕолоох-ыччаттаах улахан ыаллар буолан үөрдэллэр.

Сэрии былаһын тухары сайынын эрэ дьахтар үлэтин толорон үүт астыырым, ыанньыксыттыырым, колхозка моой оттуурум. Күһүнүн, кыһынын түүлээхтиирим, таһаҕас таһарым, саһаан кэрдэрим, фермаҕа от тиэйэрим. Ити устатын тухары биир күн өрөбүл, сынньалаҥ, отпуска суоҕа. Оннук 36 сыл устата үлэлээн кэллэҕим. Ол хардата диэн 1946 сыллаахха тыыл ветеранын мэтээлин биэртэрэ.

1967 сылтан күн бүгүнүгэр, 87 сааспар дылы дьиэ үлэтин барытын оҥоробун. 24 сиэннээхпин. Хос сиэттэрбинээн уопсайа 40-ча киһини былдьаһыкка сылдьан көрөбүн-истэбин. Итини таһынан иистэнэн үтүлүк, бэргэһэ тигэбин, тыс-тирии имитэбин. Онон оҕолорум-сиэттэрим үлэлииллэрин хааччыйабын. Төһө да кырыйдарбын билигин даҕаны туһалаах киһибин дии сананабын.

Бүтэһикпэр, сэрии ыар сылларыгар Саһылыкааҥҥа: «Хаанымсах өстөөҕү үлтүрүтүөххэ, өрөгөйдөөх кыайыыны ситиһиэххэ»,-диэн санаанан салайтаран, бэйэлэрин харыстаммакка үтүө суобастаахтык, үрдүк таһаарыылаахтык, өрө күүрүүлээхтик бииргэ үлэлээбит дьоннорбун ааттаталыахпын баҕарабын. Оччотооҕу оҕолор бука бары даҕаны, оонньохолуур оҕо сааһы билбэтэхтэрэ. Кинилэр үгүстэрэ  12-14 саастаах оҕолор этилэр: Варвара Ивановна Заровняева, Мария Ивановна Заровняева, Мария Николаевна Бурцева, Мария Алексеевна Михайлова, Иннокентий Семенович Портнягин, Николай Антонович Портнягин, Петр Кузьмич Сокольников, Апросинья Алексеевна Бочкарева, Афанасий Алексеевич Васильев. Улуу Кыайыы  оччотооҕу оҕо дьон тыылга бэйэни харыстаммат күүстээх үлэлэрин түмүгэр ситиһиллибитэ.

Хара үлэҕэ хатарыллан

Хаҥас олорор Пермяков В.Н II, уҥа – Татаринов Н.М.

Пермяков Василий Николаевич II сэрии бастакы сылларыгар аҕыс-тоҕус сааһыттан хара үлэҕэ эриллибитэ. Ол төрүөтүнэн эрдэ аҕата суох тулаайах хаалбыта буолбута. Ийэлэрэ Анна Даниловна түөрт эмдэй-сэмдэй оҕолооҕо.   Ити сыл Баһылай төрдүс кылааһы бүтэрбитэ. Салгыы үөрэнэр кыаҕа суох буолан, Кыһыл-Сата колхозка үлэлииргэ күһэллибитэ.

Баһылай сайынын от кэбиһиитигэр иккилии угааччыга хардары-таары сүүрэ сылдьан үстүү оҕуһу сиэтэрэ. Кэлин атаҕа тиийэр буолтун кэннэ көлө мунньарыгар көһөн үлэлээбитэ. Биир кэмҥэ икки мунньары суксурҕалыы состорон эмиэ үлэлээбиттээх. Уол сааскы ыһыыга оҕуһунан сир тиэриитигэр, күһүнүн аппараатынан бурдук быстарыытыгар сылдьыспыта. Онно барытыгар көлө иччитэ наада буолара. Ыкса куһүн сиэмэ астааһына кэлэрэ. Оччоҕуна молотилкаҕа баайыылаах сиэмэни чугаһатара, эбэтэр олох былыргылыы мууска куопуна күрдьэн ат катогунан сиэмэ куолаһын үлтү мэлиттэрэрэ. Ити үлэҕэ уончалаах Бааска ат хаамтарара. Ардыгар улахан дьону солбуйан дьаам сүүрдээччинэн эмиэ үлэлээбиттээх.

Сэрии кэмигэр сут-кураан кэмнэрэ түбэһэн Суоттуга от үүммэккэ наар көһөн оттооһун буолара. Баһылай оройуон иһигэр Курбуһах Толоон эбэтинэн, Танданан, Бээрийэнэн, оройуон таһыгар – Нам, Хара Уулааҕынан, Маймаҕанан көһө сылдьан оттоспута. Кыһынын ити сирдэргэ сылгы үүрэн илдьэн көрөрө-истэрэ. Эргэ хаалбыт өтөхтөрү оҥостон куһаҕан аска, таҥаска өлбөт эрэ бэтэрээ өртүнэн кыстаан нэһиилэ тыыннаах эргиллэрэ.

Сэрии бүппүтэ, өрөгөйдөөх кыайыы күнэ –1945 сыл ыам ыйын 9 күнэ үүммүтэ. Онно Бааска 13 эрэ саастааҕа. Нөҥүө сылыгар комсомолга киирбитэ. Ол кэмнэргэ комсомоллары күүрээнээх үлэҕэ ыҥырар хамсааһыннар саҕаламмыттара. Олорго кыттан комсомолец Бааска сайынын атынан от оҕустарар. Онуоха ардыгар иккилии охсорунан тэҥинэн оҕустаран, улахан дьону сөхтөрөрө. Кыһынын эдэр уол 5–6 көлөнөн фермаҕа от тиэйэр. Биэс уонус сыллар саҥаларыгар үлэни-хамнаһы кыайа тутар эдэр уолу колхозка сылгыһытынан анаабыттара. Баһылай ити кэмҥэ, этэргэ диэри күөгэйэр күнүгэр сылдьан сылга 10–11-дии соноҕоһу айааһаан биригээдэҕэ туттарара. Кини хаҥыл сылгыны, мииниллибэтэх соноҕоһу атынан эккирэтэн тиийэн үрдүгэр ыстанан миинэн сыһыыга сыһытан аҕалара кэпсээҥҥэ киирбитэ.

Оҕо сааһыттан хара үлэҕэ хатарыллан олох мындырдарын эрдэ билбит эдэр киһини 1958 сыллаахха сибиинньэ ферматын сэбиэдиссэйинэн анаабыттара. Салгыы аны хонуу биригэдьииринэн талан таһаарбыттара. Баһылай бу дуоһунаска 1989 сылга диэри барыта 31 сыл устата, эҥкилэ суох арахпакка үлэлээбитэ. Бу тыа сирин олоҕор колхозка, совхозка саамай уустук, ыарахан, киһи бөҕө саллан аккаастаммыт үлэтигэр, Василий Николаезич  итиччэ уһуннук үлэлээһинэ дьоһуннаахтык бэлиэтэммитэ. Аналлаах Укааһынан киниэхэ Республика норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитин үрдүк аата иҥэриллибитэ. Баһылай түөһүн ону таһынан элбэх мэтээллэр киэргэтэллэр: ол иһигэр 10-ча саастааҕар тыылга харса суох үлэлээбитин бэлиэтэ: 1941-45 сыллардааҕы «Аҕа дойдуну көмүскүүр сэриигэ килбиэннээх үлэтин иһин» медаль кытта баар.

Хараҥаттан хараҥаҕа хара үлэҕэ эриттэрэ сылдьан Василий Николаезич билиитин-көрүүтүн үрдэтэн олохтон хаалбат курдук эмиэ дьаһаммыта. Кини киэһээҥҥи оскуолаҕа үөрэнэн аҕыс кылааһы бүтэрбитэ. Салгыы салайар кадрдары бэлэмниир курстары, семинардары баран, бэйэтэ дьарыктанан билиитин-көрүүтүн хаңатыммыта. Ол түмүгэр тыа хаһаайыстыбатын орто үөрэхтээх специалиһын таһымын ылары ситиспитэ. Баһылай алта уон сааһын төһө да аастар билигин да үлэ үөһүгэр, олох оргуйар ортотугар сылдьар. Кини күн бүгүн, оройуон социальнай көмүскэлин отделын үлэһитин уустук эбээһинэһин үтүө суобастаахтык толорор.

И. И. ПИРОЖКОВ. 1995 с.

„Өлүнньэхтээх“ колхоз сэрии сылларыгар.

Аҕа дойду улуу сэриитин сылларыгар урукку Саһылыкаан нэһилиэгэр үс колхоз баара. Олортон биирэ отучча хаһаайыстыбалаах «Өлүнньэхтээх» колхоз. Ити колхоз чилиэттэрэ син атын оччотооҕу кэм колхозтарын курдук сэрии, сут-кураан бары кыһалҕаларын эт бэйэлэринэн билэн, үлэлээн-хамсаан ааспыттара.

Неустроев Гаврил Алексеевич

1941 сыллаахха улахан сут-кураан, онно эбии уоттаах аһыҥа туран от-бурдук ситэ үүммэтэҕэ. Онон Кэбээйи Сииттэтигэр көһөн оттоон сүөһүлэрин, сылгыларын үгүс өттүн кыстатан иитэ, көрө-истэ сатаабыттара. Ол да буоллар барытын бары көрөн-истэн толору дьаһанар кыаттарбатаҕа. Элбэх сүөһү син биир өлбүтэ-сүппүтэ. 1942 сылга даҕаны сут-кураан, аһыҥа салҕанан барбыта, сир кырса салгыы алдьаммыта. Эбиитин бэс ыйыгар мутукча хагдарыйар улахан хаһыҥа түһэн, күөх от да, мас да суох буолбута. Айылҕа итинник кыһарыйбыт кэмигэр дьоммут эдэр-чэгиэн өттө армияҕа ыҥырыллан колкуостан 16 туруу эр дьон сэриигэ барбыттара.  Салгыы арыый сааһырбыттар, саастарын арыый ситэ илик эдэр дьон, трудфроҥҥа баран колхуоска аҥардас оҕонньор-оҕо, дьахтар аймах эрэ хаалбыта. Онон дойду сиргэ кырдьаҕастар оҕонньоттор-эмээхситтэр, дьахталлар, оҕолор эрэ хаалан ким тугу кыайарынан, сатыырынан үлэлээн, дьаһанан олорор ыарахан кэмнэрэ сатыылаабыта.

«Өлүнньэхтээх»  колхоз үлэһиттэрэ миэстэтигэр баар ходуһаларын тобох уутун отун оттоон баран, салгыы оттуур сир ылан Нам Үөдэйигэр тахсыбыттара. Отчуттар наар хааһынан, тар уутунан аһылыктаналлара. Кинилэргэ суораттаан эбинэллэригэр анаан биэс ыанар ынаҕы биэрэн ыыппыттара. Үөдэйгэ Саһылыкаантан төрүттээх, онно олохсуйбут Бочкаревтар диэн ыаллар оттуу кэлбит дьоҥҥо элбэх көмөнү оҥорбуттара. Кинилэр ыйыыларынан-кэрдиилэринэн, сүбэлэринэн-амаларынан салайтаран дулҕалаах,  ходуһалары, талах быыһа оттоох сирдэри эккирэтэн күһүн хаар түһүөр дылы оттообуттара. Онон аҕыйах уопсай сүөһүнү иитэр кыахтаммыттара. Онтон чааһынай сүөһү, от суоҕунан, аһылык быстыбытынан үксэ өлөрүллүбүтэ. Бэрт аҕыйах ыалга биирдии ыанар ынах орпута. Нэһилиэккэ сүөһүтэ суох ыал элбээбитэ. Онно эбии улахан байыаннай нолуогу төлүүр кыһалҕата баара. Сорох дьон нолуоктарын кыайан төлөөбэккө сууттанан хаайыыга барар түгэннэрэ кытта баара. Ол дойдуга барбыттар үгүстэрэ төннүбэтэхтэрэ. Уоннарын ааспыт саастаах оҕолор салгыы үөрэнэллэрэ балаһыанньа суоҕуттан тохтообута. Холкуостаахтар ити сыл кыһыны бэрт эрэйинэн, элбэх араас кыһалҕалары көрсөн олус ыараханнык туораабыттара. Аччыктааһын, дьон дьүдьэйиитэ, ол тэбиититтэн үлэни кыайбат буолуу, ону ааһан өлүү-сүтүү да баара.

1943 сылга дойду салалта ити алҕастары туоратыыга улахан дьаһаллары ылбыта.  Биир тылынан эттэххэ, олох кыһалҕатын мүлүрүтэргэ үөһэттэн орооһуу баар буолбута биллибитэ. Кыра да буоллар нуорма бурдук кэмигэр кэлэр буолбута. Кыра оҕолорго площадкалар тэриллэн күнүһүн оҕолору онно аһатан барбыттара. Онон күүстээх  үлэҕэ сылдьар ийэлэргэ улахан чэпчэтии оҥоһуллубута. Кыаммат хаһаайыстыбаларга көмөлөһүү тэриллибитэ.

Сут-кураан сыллар тэбиилэриттэн «Өлүнньэхтээх» колхоз көлөтө адьас аҕыйаабыта. Онуоха ити саас сааскы ыһыы үлэтигэр Суотту «Кыһыл Сата» колхоз түөрт оҕуһу биэрэн сири оҥоруу үлэтигэр көмөлөспүтэ. Сайын райсовет дьаһалынан живконторанан хомуллубут биэс ат кэлэн балаһыанньа биллэрдик тупсубута. Ити сайын кыралаан ардаан, аһыҥа мөлтөөбүтэ. Саһылыкааннар миэстэҕэ оттоон колхоз аҕыйах хаалбыт сүөһүтүн иитэр оттоммуттара. Эбиитин күһүнүн бурдук хото үүнэн дьон санаата өрө көтөҕүллүбүтэ. «Өлүнньэхтээх» уолбатыгар ячмень, үөһээ солооһуҥҥа сэлиэһинэй үчүгэйдик үүммүттэрэ. Арай үлэһит күүс тиийбэтинэн бурдугу хомуйуу кыайтарыа суох балаһыанньата үөскээбитэ. Ону нэһилиэк салалтата билэн эрдэ дьаһал ылбыта. Ол курдук ыаллыы сытар «Кыым» кодхозтан Сокольникоз Петр Кузьмич салайааччылаах алта киһилээх аппараатынан бурдук быһар бөлөҕү ыыппыта. Ити курдук уопсай күүһүнэн бурдук барыта хомуллубута. Ону астааһын, ыраастааһын үлэтин колхозтаахтар күһүнү, кыһыны быһа ыыппыттара.

Дьэ ити кэмтэн ыла колхоз аһынан быстарбыт үлэһиттэригэр сиэмэ атаҕын биэрэн, дьон онон эбинэн аһаан-сиэн үлэттэн илиилэрин араарбатахтара. Уопсайынан колхозка аһы-үөлү, туох баарынан барытын тэҥҥэ үллэстэллэрэ. Холобур; сайын сэппэрээтэр анна үүтү кытаанах учуотунан ыал ахсын түҥэтэллэрэ. Эбэтэр умуһах хаһан ону тэстибэт гына ытыыстаан тар хаһаанан баран күһүн тоҥмутун кэннэ түҥэтэллэрэ. Ыраах Суоттуга оттуур отчуттарга фермаҕа суорат оҥотторон ыыталлара. Итинник дьаһанан аһаан-сиэн, үлэлээн-хамсаан ыарахан сыллары этэҥҥэ ааһан Улуу Кыайыы күнүн көрсүбүппүт.

Колхоз председателлэринэн солбуһа сылдьан Неустроев Иван Прокопьевич, Неустроев Сергей Сергеевич, Бочкарев Алексей Петрович үлэлээбиттэрэ. Салайар кадр суоҕа үгүс мэһэйдэри үөскэтэрэ. Үөһээ ахтыллыбыт председателлэр солбуйсар кэмнэригэр ардыгар председателэ да суох олоруу баара. Кырдьаҕастар үлэ-хамнас туһунан өрүү кэпсэтэр-сүбэлэһэр буолаллара. Колхозка сэрии бара турар бары сылларыгар үлэни үчүгэйдик тэрийэр, дьаһаллаах, дьоҥҥо тылын ылыннарар дьоҕурдаах Неустроев Иван Васильевич I оҕонньор биригэдьииринэн үлэлээбитэ.

Колхоз бары үлэтин быһаарар туруу үлэһиттэринэн: Неустроев Егор Родионович II, Неустроев Алексей Иванович, Охлопков Прокопий Иннокентьевич оҕонньоттор, эр дьону кытары ханнык баҕарар үлэни хаалсыбакка үлэлиир Неустроева Анна Петровна, Неустроева Фекла Петровна, Бочкарева Александра Егоровна, Васильева Варвара Петровна,- диэн дьахталлар, ону тэҥэ Ефимова Александра, Федосия, Варвара Неустроевалар о. д. а. кыргыттар бааллара. Сэрии кэнниттэн кинилэр бары «1941-45 сыллардаахха килбиэннээх үлэ иһин» медалынан наҕараадаламмыттара. Кинилэр ааттарын оҕолоро, сиэннэрэ биир дойдулаахтара өрүү өйдүү сылдьаллар.

Г. НЕУСТРОЕВ, тыыл ветерана, Улуус бочуоттаах гражданина «Бочуот знага» орден кавалера.

Сэрии тимир саппыкытынан

Тиҥилэхтээн хаампыта эн үрдүгэр,

Уонна кыайтарыа суоххуттан санаан

Куотан биэрбитэ төрүт көрдүгэнигэр

Көмүскэтэрим эрэ хараҕым уута буолара...

(Е. Д. Говоров ахтыыта)

Мин 1928 сыл кулун тутар 15 күнүгэр Чурапчыга Алаҕар диэн ыанньык ферматыгар төрөөбүппүн. Онно икки ыал баарын өйдүүбүн. Үс саастаахпар, саас бурдук ыһыытын саҕана, аҕам иирэн, ийэбин хоонньоһо сыттахпына сүгэнэн баһын хайа охсон өлөрбүтүн, дьукаах дьоннорбут айманалларын, дьахталлар сарылаһалларын күн бүгүҥҥэ диэри кулгаахпар-өйбөр хатаан хаалбыппын.

Онон тулаайах хаалан, сир-халлаан икки ардыгар «өлөрүөхсүт» оҕото буолан тобулу сынньыллан, оҕолортон үөҕүллэн эбиитин «кыһыылаах ымынахха» ылларан, дьон туора көрөн, эрэй бөҕөнү көрө сылдьыбытым. «Бааһа сыстыаҕа»,- диэн ким да дьиэҕэ киллэрбэт, оҕолор оонньоспот этилэр. Атах балай сылдьан ону-маны сиэн, талах, ампаар муннуктарыгар хорҕойор-хонор этим. Кемүскэтэрим диэн көмүскэм эрэ уута буолара.

Өлбөт быатыгар Уус-Алдан Бэйдиҥэтигэр, Нэксэгэй диэн сиргэ олорор кырдьаҕас эбэбэр киллэрэн биэрбиттэрэ. Онно таайбынаан Пестряков Николай Митрофановичтыын от үлэтигэр бурдук быһыытыгар сылдьыһарым. Кэлин син улаатан уончалаах уол бэйэм Винокурова Марфа диэн кыыстыын оҕуһунан сир тиэрэр этибит. Эр киһи буолан мин булуук тутарым, кыыһым оҕус сиэтэрэ.

1941 сыллаахха таайым сэриигэ баран кырдьаҕас эбэбинээн иккиэйэх хаалабыт. Уоттаах сэрии, сут-кураан сыллара саҕаланан эбэбинээн оту-маһы сиэн дьон, колхоз бэрсиитинэн сыккыраһан нэһиилэ тыыннаах олорбуппут. Үлэни кыайар эр дьоммуг бука бары сэриигэ баран, наар оҕо-дьахтар, оҕонньор-эмээхсин эрэ хаалбыппыт. 1943 сыллаахха кураан бөҕө сатыылыыр. Аһыҥа өрө турар, сут-кураан бөҕө буолар. Миигин, I Өлтөх, II Өлтөх, I Курбуһах, II Курбуһах барыта 4 колхоз холбоһон, сүөһү үүрүүтүгэр анаан Кэбээйигэ ыыппыттара.

 Сүөһүлэрбитин үүрэн Батымаайыга кэллибит. Манна өрүс биэрэгэр үс хоннубут. Төрдүс күммүтүгэр үс хаарбыһынан сүөһүлэрбитин кытта нөҥүө тахсар буоллубут. Оччолорго үс хаарбыһы катерынан состороллоро. Туоруохча буолан иһэр биир хаарбыспыт тимирэн барда, дьоннорбут сорох сүөһүлэри баайбыт быаларын бысталаан, ууга харбатан кытылы буллардылар. Хаарбыс тимирэн айдаан-сүпсүлгэн бөҕө буолла. Атын хаарбыс сүөһүлэрэ кытылга тоҕо көтөн тахсаары айманыы-тилигирэһии бөҕө. Миигин сүөһү ууга ыстаныа диэн, хаарбыстан тахсар сиргэ сүөһү маната туруордулар. Кытылга тиксээт бугуһуйбут, аймаммыт сүөһүлэр тахсар сир диэки биирдэ тоҕо анньан кэбистилэр. Миигин хаарбыс остоолботугар кыһарыйан уҥа санныбын  ньиччи анньан кэбистилэр. Сор бөҕөнөн сүөһүлэрбитин хомуйан хоннубут. Биэрэккэ уот оттунан нуорма мээккэ бурдукпутун астаатыбыт. Бурдугу тууйаска кутан илдьи сынньарбыт, ыһыкпыт диэн ол эрэ буолара. Ити курдук хааһы оҥостон аһаатыбыт. Сарсыарда эрдэ туран сүөһүлэрбитин көрбүппүт, бары биһиги диэки төбөлөнөн баран сыталлар эбит. Сүөһү да атын сиргэ кэллэҕинэ иччититтэн олох тэйбэт буолара сөхтөрдө. Биир борооску хаарбыс саахалланыытыгар өттүгүн тоһуппута. Ол сүөһүнү бэрэсэдээтэл дуу, биригэдьиир дуу, улахан маргыар-мөккүөр кэнниттэн өлөрөргө көҥүллээбитэ. Ону үтэлэнэн сиэн тыыммыт уһаата, син сэниэлэннибит.

 Култуураттан сүөһүлэрбитин үүрэн биир халыҥ, маардаах бадарааннаах сиһи күнү быһа туораатыбыт. Киэһэлик оттоох соҕус сиргэ тохтоон хоннубут. Нөҥүө сарсыарда биир аттаах киһи ситэн кэлэн: «Кэбээйигэ сүөһү кыстыыр миэстэтэ суох үһү. Төннөн Нам Үөдэйигэр тиийэр үһүгүт»,- диэт төттөрү ойутта. Ыран быстан иһэр дьон тэҥнэһиэхпит дуо? Уһун күнү быһа эмиэ бадарааннаах маардаах сиспитин туораан Нам Үөдэйигэр тиийдибит. Мин санным лаппаахыта иһэн илиибин хамнаппат буолан хаалла. Онно эбии бадарааны кэһэ сылдьан, окко-маска таарыйан өссө эбии моһуогурдум. Нам Үөдэйигэр тиийэн эргэ хотоннору өрөмүөннээтибит. Бэйэбит эргэ дьиэлэргэ түһэн олохпутун оҥоһуннубут. Ити курдук оҥостон сүөһүлэрбитин икки аҥыы арааран, тус туспа туруоран көрөр буоллубут.

Олорор дьиэлэрбит сыбаҕа суохтар, тыал-сиккиэр курдат сылдьар. Мин таҥаһым-сабым суох буолан сүөһүлэр турар хотонноругар от тэлгээн кинилэр быыстарыгар утуйар этим. Элбэх сүөһү тыына син сылаас буолара. Ити эрээри санным ыарыыта бэргээн, аны быт бөҕө ыһан түүн аанньа утуйбакка эрэй бөҕөнү көрөрүм. Олус ыарыыламмыппын, дьүдьэйбиппин көрөн дьонум миигин Винокуров диэн оҕонньорунан дойдубар  ыыппыттара. Оҕонньорум өрүһү Хангалааһынан туораан, Саһылыкаанынан Өлтөххө тириэртэ. Бэйэтэ онно кыстыы хаалла. Мин Дьампыга олорор эбэбэр сатыы тиийдим. Эбэм миигин аһынан ытамньыйа көрүстэ. Хайдах сатыырынан туох түбэһэринэн эмтээтэ, быппын, кирбин-хахпын сууйда-сотто. Ол кыһын сыккырыыр тыыммыт эрэ орто. Хоргуйан өлө сыһан, сирэйбит-харахпыт, эппит-сииммит дыгдаччы иһэн кыстаатыбыт. Биһиги дьолбутугар, баччаҕа кэлиэх быатыгар ааһан иһэр булчут дуу, туох дуу киһи атын өлөрөн хааныттан бэристэ. Ол аспытын сыа-сым курдук тутан окко-маска буккуйан сиэн тыын салҕанабыт. Саас, бурдук ыһыах эрэ иннинэ эбитэ дуу... 1941 сыллаахха Өлүнньэхтээххэ этэ. Эбэм барахсан бырда быста сытан миигин ыҥыран ылан этэр: «Эн фермаҕа дьонноох сиргэ бар. Манна миигин кытта хааллаххына иккиэн өлүөхпүт. Аан бүрүөһүнэ ынах тириититтэн чугууҥҥа аста буһаран хааллараар. Миэхэ күрүө эрэһээҥкититтэн маста бэлэмнээн баран бар»,- диир. Мин эбэм эппитин курдук барытын оҥорон, бэлэмнээн баран дьонноох сиргэ бардым. Ол тиийэн фермаҕа бурдук ыһыытыгар үлэлии сырьгттахпына: «Эбэҥ өлбүт үһү»,- диэн сурах кэлбитэ. Кэлин билбитим улахан дьон баран көмпүттэр этэ.

Ол саас бурдук ыһыыта бүппүтүн кэннэ, киһини бэрбээкэйинэн буолар хаар түспүтэ. Ити дьыл от-бурдук бөҕө үүнэн өҥ дьыл буолта. Сайын ол хомууругар үлэлэһэн оҕуһунан, атынан от оҕустарбытым. Сайын устата син улаатан Мэхээлэ оҕонньору кытта тэҥҥэ от охсуһар киһи буолбутум. Оҕонньорум сотору-сотору хайгыыра. Күһүн тиийэн олох да үлэ ударнига буоллум. Ол иһин Бороҕоҥҥо киирэн тыа хаһаайыстыбатын күнүн көрсөр чиэскэ тигистим. Мэхээлэ оҕонньор бэйэтинэн Бороҕоҥҥо киллэрбитэ. Улахан бэһүөлэги онно эрэ көрөн сөрү  диэн сөҕөн  турабын. Бөдөҥ сири саҥа көрөр киһиэхэ килэйэн-халайан дьэ сонун көстүү этэ. Эчи дьоно-сэргэтэ, дьиэтэ-уота да элбэҕэ бэрдэ.

 Ударниктары остолобуойга илдьэн аһаппыттара. Онно остолобуой сабараанньатыгар икки, харахтарын олоҕо иһирдьэ киирбит, окумалларын уҥуохтара чоройон тахсыбыт, дьүдьэх көрүҥнээх дьон ас тобоҕо көрдүү сылдьалларын көрөммүн олус аһыммытым, куттаммытым. Остолобуойга олус да үчүгэйдик тото-хана  аһаабыппыт. Салгыы миитин буолбута. Онно Павел Михайлович Петров диэн киһи тыл эппитэ. Миэхэ 15 солк. харчынан бириэмийэ уонна табах талона-купон биэрбиттэрэ. Ити эрээри тус таҥаһым-сабым мөлтөҕүттэн кыбыстан, ээл-дээл сылдьыбытым. Наар Мэхээлэ оҕонньору батыһарым. Трибунаҕа тахсан бириэмийэбин ыларбар кыбыстыы бөҕөнөн тахсыбыппын өйдүүбүн. Бороҕону бастаан көрбүт өйдөбүлүм итинник.  Үргүлдьү бу дойдуга хаалбытым. Оччолорго сыыппара түһэрэн Бороҕоҥҥо саһаан тиэйэр этибит. Мин икки оҕуһунан Госбаҥҥа саһаан тиэйбитим. Кыһынын таҥас-сап мөлтөх буолан, илиибин-атахпын үлүтүү да баара. Бороҕон олохтоохторун сүбэлэринэн Райсоюзка, остолобуойга, бэкээринэҕэ уу баһааччынан үлэҕэ киирэн хаалбытым. Араас үлэни барытын толорор буолан хайҕалга сылдьыбытым. Ас тобоҕо, килиэп хорочуоската сиэн сэниэлэнэн, дьэ арыый да киһилии быһыыланан барбытым.

1945 сыл саас илин баска баар Райсоюз бааһынатыгар бурдук ыһа сырыттахпына Кыайыы күнэ буолбута. Бороҕоҥҥо киирбиппит үөрүү-көтүү бөҕө буола турара. Томтортон бырааскылаах уһааты аҕалан атыылыы сылдьаллара. Райсовет икки этээстээх мас дьиэтигэр миитин буолбута. Ол миитин кэмигэр сүүнэ улахан холорук түспүтүн өйдүүбүн. Киһи-киһини кыайан көрбөт үлүгэрэ буолан ылбыта. Миитини тохтотон баран хойутуу салгыы ыыппыттара. Ону Кыайыы күнүн Бороҕоҥҥо көрсүбүт үгүс киһи өйдүүр буолуохтаах.

Сэрии кэмигэр тулаайах хаалан сору-муҥу көрбүт, умайар уот курааннары, сут сыллар амырыын кыһалҕаларын эппинэн-хааммынан билбит оччотооҕу оҕо киһи 1931 – 1945 сыллардааҕы олоҕум  ахтыыта  итинник.

Кыайыыны тэҥҥэ уһансыбытым

Охлопкова Евдокия Ивановна

Мин, Охлопкова (Портнягина) Евдокия Ивановна, 1925 сыллахха кулун тутар 14 кунугэр Саһылыкааҥҥа  Иван Иннокентьевич уонна Анна Максимовна дьиэ кэргэннэригэр бастакы оҕонон төрөөбүппүн.

1936 сыллаахха 11 сааспар Саһылыкаан начаалынай оскуолатыгар 1 кылааска үөрэнэ киирбитим. Үөрэнэ киирэрбэр ааҕар, суруйар этим, онон оскуолаҕа үчүгэйдик үөрэммитим. 1 кылааһы бүтэрээт колхозка от үлэтигэр сыыппал харбааччынан сайыны быһа үлэлээбитим. 5-с кылаастан ыла сайын оҕуруокка үлэлиир этим. Онно салайааччыбыт Николай Бубякин диэн оҕонньор этэ. Хаппыыста үөнүн ыраастыырбыт, уу кутарбыт, сыыс от үргүүрбүт. Миигин кытта Анна Бубякина, Марфа Васильева уонна быраатым Дьэрэмэй үлэлээбиттэрэ. Оҕуруокка үлэлии сырыттахпытына оройуонтан боломуочунай кэлэн дьону миитиҥҥэ мунньан гитлеровскай Германия Советскай Союзка сэриинэн түспүтүн туһунан иһитиннэрбитэ. Онтон ыла сааһынан көрөн эр дьону сэриигэ хомуйуу саҕаламмыта, сотору-сотору бэбиэскэ кэлбит сураҕа иһиллэрэ. Оҕо-дьахтар санныларыгар ыарахан үлэ сүктэриллибитэ, үлэбит икки бүк элбээбитэ. Саһылыкаан нэһилиэгэ 3 колхуоска арахсара. Биһиги аҕабыт 1935 сыллаахха ыалдьан өлбүт буолан, ийэбит 5 оҕону соҕотох иитэрэ. Сут-кураан дьыллар буолбуттара, сэриини кыайаары киэһээ хараҥаҕа диэри үлэлиирбит. Мин от кэмигэр отууга чэй оргутан, лэппиэскэ буһаран үлэһиттэри аһатарым. Хоно сылдьан үлэлиирбит, онно оһохтоох дьиэ дэҥҥэ түбэһэрэ, онон үксүгэр лэппиэскэбин отуу уотугар буһарарым. Ол лэппиэскэни хандаа ыйааһыҥҥа ыйаан хас биирдии үлэһиккэ түҥэтэрим. Маспын үксүн бэйэм буларым. Сорох аһылыкка хааһы буһарарым. Кыралыын-улаханныын кыайыы туһугар кыахпыт баарынан үлэлиирбит. Бырааттарым Дьэрэмэй, Уйбаан “За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.” диэн Сталин төбөлөөх мэтээлинэн наҕараадаламмыттара.

Биһиги наһаа тиийиммэттик аһаан-таҥнан олорор этибит. 4-5 кылаастарга Мэҥэ-Хаҥаласка Маттаҕа аҕам балтыгар олорон үөрэммитим, онтон сэрии сылларыгар Хоноҕор оскуолатыгар үөрэммитим. Сут дьылга бырааттарбын Дьэрэмэйи уонна Уйбааны интернакка ылбыттара, кыра балтыларым Лиза уонна Варвара дьиэҕэ олорор этилэр. Мин ийэбэр көмөлөһөр буоламмын биэрэк үрдүттэн оскуолабар күн аайы 5 километры сатыы сылдьан эрэй бөҕөтүн көрбүтүм. Ийэм онно Саһылыкаантан кураан буолан от сии киирбит сүөһүлэри аһатара. Мөлтөх таҥастаах уонна аччык аҥардаах буоламмын оскуолабын хаста да быраҕа сыспытым. Оччолорго оскуола директорынан Сергей Степанович Васильев үлэлиирэ, кини дьаһайан миэхэ интернаттан кыра да буоллар бурдук  бэрдэрэн оскуолабын бырахпатаҕым. Кини биһиэхэ история, саха тылын таһынан физкультураны үөрэтэрэ: “Оҕолоор,  сэниэҕитин бараабат гына аргыый аҕай хамсаныҥ”, - диирэ. Олус ыарахан, аччык кэмнэр этилэр, онтон сылтаан балтым Варвара, онтон эмиэ сут содулугар тэптэрэн ыалдьан ийэм уонна улахан быраатым Дьэрэмэй өлбуттэрэ.

Ахсыс кылаастан Мүрү орто оскуолатыгар ыалга олорон үөрэммитим. Сайынын Саһылыкааҥҥа колхуоска үлэлиирим, онтон күһүн үөрэх аһыллыа биир эрэ хонук хаалбытын кэннэ нэһиилэ көҥүллээн ыыталлара. Сатыы өйүөм сыыһын кыбынан 50-чэ километры хааман оройуон киинигэр барарым. Оччолорго ийэм Саһылыкааҥҥа интернакка остуорастыыра. Кыһын миэхэ нуорма бурдугуттан ыытарын мин кэмчилээн хааһы уонна лэппиэскэ буһаран сиирим, аныгыскы нуорма кэлиэр диэри тиэрдэ сатыырым. Фроҥҥа таҥас хомуйан ыытыы буолбутугар мин табах угар саппыйа тигэн, быысапкалаан биэрбитим. Иистэнэр, баайар буоламмын олорор ыалым айахпар иистэннэрэр этилэр.

9-с кылааска үөрэнэ сырыттахпына кыайыы буолбута. Биир сарсыарда оскуолаҕа баран истэхпинэ арай дьон бөҕө мустубут этэ: «Сэрии бүппүт, кыайыы буолбут, онон бүгүн үлэ-үөрэх буолбат”, - диэбиттэрэ. Мин дьиэбэр төннөн суумкабын хааллараат миитиҥҥэ сүүрбүтүм. Дьон-сэргэ наһаа үөрбут-көппүт этилэр, бэйэ-бэйэлэрин эҕэрдэһэлэллэрэ, үөрүүлээх тыл бөҕө эппиттэрэ.  Бүтэһиккэ биһиги учууталбыт Иван Никонович тыл этэ турдаҕына наһаа күүстээх холорук түһэн буор-сыыс бөҕөтүн тибэн барбыта. Биһиги бука бары умса туттан турбуппут. Холорук ааспытын кэннэ оҕонньоттор “сэрии иччитэ кэлэн барда” диэбиттэрэ. Онтон эмиэ салгыы үөрүү-көтүү салҕаммыта. Ол кунтэн ыла күүтүүлээх-кэтэһиилээх эйэлээх олох саҕаламмыта.

Дьокуускайдаа5ы педучилищены бутэрэн баран 1947 сылтан 1993 сылга диэри үөрэх эйгэтигэр, оҕо иитиитигэр  үлэлээбитим, үлэм уопсай ыстааһа 46 сыл. Тыыл уонна үлэ ветеранабын, “За доблестный труд в ВОВ 1941-1945 гг.”, “Медаль материнства” 1 степени мэтээллэрдээхпин, “За вклад в развитие образования Усть-Алданского района”, “Почетный ветеран образования Соттинского наслега” уо.д.а. юбилейнай мэтээллэрдээхпин, знактардаахпын. 7 оҕом бары үрдүк уонна анал үөрэхтээх үлэһиттэр, элбэх сиэннэрдээхпин, хос сиэннэрдээхпин. /1995 с.

Тэҥнээхтэрбиттэн хаалсыбатаҕым

(М. К. Иванова ахтыыта)

Мин 1925 с. I Лөгөй нэһилиэгэр колхозтаах дьон дьиэ кэргэнигэр гөрөөбүтүм. Ийэм эрдэ өлөн кыра сааспыттан бэйэм хаһаайыстыбабар үлэлээн барбытым. Оччолорго соҕотох кыыс оҕо этим. Кыра эрдэхпиттэн доруобуйам олус сылаабай этэ, онон түөрт эрэ кылааһы бүтэрбитим. Онтон 1940 сылтан ыла  бугул түгэҕэ харбаан, от мунньан бастакы үлэбин колхозка саҕалаабытым. Онтон 1941-45 с.с. дьиҥнээх үлэһит киһи быһыытынан сут-кураан, ас-үөл, таҥас-сап суоҕар эр дьон үлэлэрин үлэлээбитинэн барбытым. От-мас, бурдук, хотон үлэтэ. Суоттуттан таһаҕас тиэйиитигэр сылдьыбытым. Ону таһынан туох да төлөбүрэ суох самылык үлэлэрдээх буоларым. Ол манныктар: оччолорго колхозтар сорох салайар үлэһиттэрэ үөрэҕэ суох этилэр, онон биригээдэҕэ секретардыырым таһынан сүүрбэттэн тахса киһини үлэ чааһын кэнниттэн ааҕарга-суруйарга үөрэтэрим.

1947-48 с.с. колхозпар комсомольскай тэрилтэ секретарынан үлэлээбитим. Итилэри барытын үлэ чааһын кэнниттэн туох да төлөбүрэ суох үлэлиир этим. 1949 с. Суоттуга киирэммин ыал буолбутум. Суоттуга бастакы үлэбин колхоз ферматыгар ас астааһынтан саҕалаабытым. Биир сыл ферма биригэдьииринэн үлэлээбитим. Ол эрээри бэйэм тус олоҕум табыллыбатынан сибээстээн бу үлэттэн уурайбытым. 1953 с. ылата 1975 с. пенсияҕа тахсыахпар диэри совхозка ыанньыксыттаабытым.

Бу үлэлээбит үлэбэр бэйэм тэҥнээхтэрбиттэн хаалсыбакка үлэлээбитим. Кэлин сылларга доруобуйам мөлтөөн үлэттэн уурайан олоробун. Үлэлээбит кэмим устатын тухары үлэм иһин наҕараадаларым манныктар: «1941-45 сс. килбиэннээх үлэ иһин», «Улуу Кыайыы 30 сыла», «Улуу Кыайыы 40 сыла» медалларынан; 1973 сылга «Социалистическай куоталаһыы» знагынан; 1976 с. «Үлэ ветерана» медалынан; 1976 с. «Соц. куоталаһыы кыайыылааҕын» знагынан уонна элбэх бочуотунай грамоталарынан, сыаналаах бэлэхтэринэн бэлиэтэммитим.