Ахтыы.

Биьиги бииргэ тороон, бииргэ улааппыттар бэьиэ этибит. Уонна ийэлээх агам иитиэх уоллара Петухов Гаврил Павлович, барыбытыттан ага саастаах убайбыт этэ. Кини 1916 с торообут. Аагар балаганна улахан дьону кытта ликбезкэ уорэммит. Онтон Хаптанага оскуола аьыллан, икки бырааттарынаан, онно уорэммиттэр. Онтон Муру ситэтэ суох орто оскуолатын 8-с кылааьын бутэрээт, 1941 с. Аармыйага барбыта. Муругэ уорэнэ сылдьан сайынны каникулларыгар сыл аайы колхозка отчуттарга звеновод буолар этэ. Отчуттар улэлэрин таабылын суруйан, колоьуннэрин кунун тута суоттаан таьааран иьитиннэрэн иьэр эбит. Онон оччотоогу уорэгэ суох биригэдьиирдэргэ комо буолар эбит.

Гаврил аармыйаттан 1946 с. кэлбитэ. Кэлээт налоговай агенынан улэлээн истэгинэ, холхуоска ферма сэбиэдиссэйинэн ылбыттара. Онтон ыла сааьынан пенсияга тахсыар диэри колхуоска, онтон сопхуоска бригадирынан, кладовщигынан, ферма сэбиэдиссэйинэн тиьигин быспакка улэлээбитэ. Пенсияга тахсан баран туулээхсит буолбута. Уон туорт саастаагыттан комсомолец, армияга сылдьыагыттан коммунист. Оглоро: Лыткина Матрена, Лугинова Анна, Сивцева Матрена, Петухов Гаврил, Петухов Семен. Кинилэртэн барыларыттан оголор бааллар.

Бииргэ торообут улахан убайым Петухов Иван Дмитриевич I Гаврилтан 3 сыл балыс уьу, онон 1919 с. торуох эбит. Муругэ сэттис кылааска уорэнэ сылдьан ыалдьан, ыарытыган буолан уорэхтэн букатыннаахтык уурайбыта. Колхоьугар ыарахан хара улэни кыайбат этэ. Кладовщигынан, счетоводунан (оччотоогуга бухгалтер, суруксут диэн колхозтарга суох буолан, колхоз бары ахсаанын, суругун улэтин барытын счетовод онороро), магаьыынна атыылааччылаабыта даганы. Кэлин счетоводунан улэлии сылдьан 1944 с. ыалдьан олбутэ.

Аччыгый убайым Петухов Григорий Дмитриевич 1921 с. торуох. Кини бииргэ торообут убайбыт Иван I кэнниттэн иккис огонон торообут. Уьус ого – мин, Иван II. Тордус, бэьис оголор – Елена I, Елена II. Биьиги биэс бииргэ торообуттэр иннибитигэр-кэннибитигэр торообуттэр кыраларыгар олбуттэр.

Григорий унуогунан ортону эрэ хапсар урдуктээх этэ. Кини бэйэтин унуогар дьып-дьап курдук соп тубэьэр дьыпсааны дьогус быьыылаах-тутуулаах уол этэ. Кини илиитинэн-атагынан кыаллар уол этэ. Дьиэтин таьыгар уолаттары кытта атах оонньуутугар (кылыы, куобах, ыстана, буур, быа котуутэ) курэхтэьэ оонньуурун ьэркэ собулуурэ. Икки атагын оро тэбэн, икки илиитигэр таннары туран, илиитинэн хааман дьиэтин олбуорун тогуруйэн кэлэр этэ. Дбиэбит таьыгар халдьаайыга «Кэйинигэ» саамай урдук туруору комук баар. Григорий ол комугу таннары тура суурэн ыстаналаан коно суолга киирэрэ.

1937-1938 сс. бурдук урдук уунуутун ыларга «Ефремовскай участок» диэн ааттаах ыччат звенота тэриллибитэ. Звеноводунан Григорийы анаабыттара. Оччотоогуга колхозтарга, совхозтарга бурдугу ууннэрии: государство, социализм дьылгатат тутулуктанар судуд суолталаах дьыаланан аагыллан, олус улахан болгомто: ойдотуу, ыйыы-кэрдии бого буолара. Колхозтар салалталарыгар куустээх ирдэбил, кыьарган, хонтуруол барара. Улэ тэрээьинигэр, толорууга графигы тутуьары булгуччу ирдииллэрэ. Сыл аайы ыьыы бириэмэтигэр район салалтатыттан, колхозтары кымньыылыырга, боломуочунайдар тахсан улэ хаамыытын, дисциплинатын хонтуруоллууллара, дьаьайсаллара. Ыьыы бутуор диэри дьону утуппакка, тууннэри-кунустэри улэлэтэн, охто сылдьар, хааман иьэн утуйа сылдьар буолуохтарыгар диэри сордууллара.

Улэ тэрээьинигэр да, улэ хаамыытыгар даитэгэс-быьагас, бытаарыы тагыстагына, сабатааьын быьыытынан корон, тута дьыала, акт онорон иьиэхтээхтэрэ. Онон, оччолорго ыьыы уксэ коло, илии кууьунэн улэлэннэр да, болдьогор бутэриллэр этэ. Колхозтаахтар бары оголуун, дьахтардыын сиргэ хоно сылдьан улэлииллэрэ.

Григорий звенота кыьыны быьа бааьыналарыгар балбаах таьан, кур ноьуому хойгуонан хаьан таьан, ыаллартан муспут оьохторун кулун хомуйан, хаар типтэрэн, улэ богону улэлииллэрэ. Сааьыары ыьыы сиэмэтин ыраастааьынна, сортааьынна, эмтээьиннэ, кууллааьынна элбэх куннээх улэ барара. Онтон салгыы сир оноьуутн араас улэтэ, онтон ыьыы, онтон сонуохтары паардааьын, бутэй улэтэ окко киириэххэ диэри барара. Окко да ситэ, оттооьун бутуон ыраах инниттэн бурдуктарын хомууругар астааьыныгар, куурдуутугар, ыраастааьыныгар, оройуон киинигэр огустарынан таьан, сыып-пуунна туттараллара. Итини таьынан улэлиир сэби-сэбиргэли, араас механизмнары, сиэмэни куурдар, харайар тутуулары булунуу-оностуу уонна да атын тубуктэр звенога элбэх эбит этэ. Агрономическай ирдэбиллэри учугэйдик толору хаачыстыбалаахтык тутустахха, уунуу урдууругэр кырдьык улахан туьалаах этэ. Григорийдаах звенолара ол сыл, колхоз хаьан да ылбатах урдук уунуутун ылбыттара. Григорий улэтин опытын, хайдах дьаьанан-улэлээн итинник урдук кордорууну ситиспиттэрин туьунан, Борогонно киирэн, радионан бастын опыты таргатыы быьыытынан кэпсээбитэ. Онтон атын поощрение суога. Трактористар курстарыгар уорэнэн тракторист буолан улэлээбитэ. 1942 с. I, II Логойдору уонна Онору хабар трактористар бригадаларыгар бригадирдыы сылдьан армияга барбыта. 1943 с. «Волгоградскай уобаласка сэрии хонуутугар геройдар олуулэринэн олло» диэн биллэрии кэлбитэ. Онно братскай могилага харалынна диэбиттэр этэ.

04.03.2020 с.                                    

Ахтыыны суруйда тыыл бэтэрээнэ, Уус-Алдан улууьун II Логой нэьилиэгин бочуоттаах олохтоого Петухов Иван Дмитриевич.